YARARLANILAN KAYNAKLAR

*  Yaamn Temel Kurallar /Cilt 2 / Ksm 2/ Omurgaszlar / B鐼ekler - Entomoloji / 2003 / Prof. Dr. Ali Demirsoy

*  Insect Physiology / 1984 / V.B. Wigglesworth

*  The Insects: Structure and Function / 1998 / R. F. Chapman

*  Borror and DeLong's Introduction to the Study of Insects / 1989 / Donald J. Borror, Norman F. Johnson and Charles A. Triplehorn

BIO -404- GENEL ENTOMOLOJi

Entomoloji genel olarak "B鐼ekler bilimi" anlamna gelir. Esas olarak, entomoloji zoolojinin bir dal ise de yeryznde mevcut hayvan trlerinin 4/5' inden fazlasn oluturan b鐼ekler ekonomik 霵emleri nedeniyle de ayr bir bilim olmutur.

B鐼eklerin Sistematikteki Yeri: B鐼ekler (Classis: Insecta) Arthropoda filum'una ba簰dr (Arthros: eklemli, eklem, oynak; podos: bacakllar).

Arthropoda Filumunun Genel Karakterleri:

1. Bilateral simetrilidirler.

2. Heteronom metamer(segment)'lidirler. Annelid'lerin aksine, vcudu oluturan segmentler 鐰evlerine g顤e gruplaarak 驆el bi蓾mler g飉terirler ve vcut birbirinden ayr b闤gelere b闤nr. Bu b闤geler:

ba: cephalo,

g瓘s: thorax,

karn: abdomen' dir.

Ancak bu b闤geler baz gruplarda birbirine kaynam olabilir.

3. Vcut, kitin'den oluan bir d iskelet ile kaplanmtr. Bu kabuk eklindeki sert yap, harekete engel olmamak i蓾n segmentler arasnda incelir ve bir eklem derisi halini alr. Byme srasnda zaman zaman d iskelet atlarak yenilenir.

4. Arthropodlarda esas olarak her segmentten bir 蓾ft eklemli ekstremite 踦karsa da 蔒itli gelimeler sonucunda, Arthropoda filumunun her snfnda ekstremite says de簨mitir.

5. Bu grupta kaslar, omurgal iskelet kaslarnda oldu繠 gibi, enine 蓾zgili tiptedir.

6. Arthropodlar i morfolojileri ile ele alnrlarsa, sindirim sistemi a蹥zla balar ansle sonlanr. Barsak kanal 霵, orta ve art barsak olmak zere 3 ayr b闤mden meydana gelir. S闤om bolu繠 k踙lmtr. Hemos闤 dolam sisteminin bir ksmn oluturur. Dolam sistemi a踦ktr. Kan ksmen damarlarda ksmen de vcut boluklarnda (lagn=haemocoel) dolar. Kalp genelde boru eklinde ve srttadr (parazit formlar hari). Boaltm organlar 蔒itlilik g飉terir; maksil bezler, anten bezler, koksal bezler veya malpiki borucuklar eklindedir. Solunum solunga, boru veya kitap eklindeki trakelerle ve baz durumlarda btn vcut yzeyi ile de yaplr. Sinir sistemi bata bir serebral ganglionla balar; ventralde bulunan sinir kordonlar ip merdiven eklindedir. Ayr eeyli hayvanlardr. Ancak baz trlerde partenogenetik 蔞簜lma yani d闤lenmeden yavru meydana getirme g顤lr.

B鐼eklerin K闥eni ve Evrimi

Prekambriyumdan 霵ce monofiletik ikiz grup oluturan Mandibulata, Crustacea ve Tracheata (Myriapoda ve Insecta) < byk bir olaslkla suda yaayan ve spermalar spermatofor i蓾nde toplanan ana k闥 daha sonra ikiye ayrlm, bir grubu sularda kalarak Crustacea'y (kabuklular), ikinci grup karaya 踦karak Tracheata'y meydana getirmitir > prekambriyumda ayrlmtr. Tracheata'ya ge蓾 srasnda, ikinci maksil, labium halinde kaynaarak bir a蹥z bolu繠 meydana gelmi, ikinci antenler k顤elmi, g饘de segmentlerinin 蔞繠nda birer 蓾ft stigmayla birlikte trake sistemi olumu, boaltm organlarndaki de簨iklikle k顤elen anten ve kabuk bezlerinin yerine barsak 踦kntlarndan oluan Malpiki tpleri meydana gelmitir. 愲i karde grup olan Myriapoda ve Insecta ayrldklarnda, balang蓨aki temel yaplarn (mandibul eklemleri, abdominal ye kalntlar ve trake sistemi, Symphyla (Myriapoda), Diplura ve Thysanura'da (Insecta) bu ortak 驆ellikler g顤lr) g飉terirken, Myriapodlar saklanarak yaamaya uyum yapt蹥 i蓾n, bileik g驆lerini kaybetmeye balam ve saklanmaya uyum yapacak yass vcut eklini kazanmlardr. Buna karn b鐼ekler serbest yaama uyum yaparak g饘denin, thoraks, onbir abdomen segmentinden yapl olmas, g瓘steki kaslarn hareketi, abdomendekilerin sindirimi sa簰ayacak bi蓾mde yo繠nlamas, thorakstaki paranotal loblardan kanat olumas ve abdomen bacaklarnn k顤elmesiyle Tracheata'dan farkllamtr.

En ilkel b鐼e簨n, Chilopoda'ya benzer bir atadan k闥 alarak geliti簨 dnlr. 3 segmentli thorax ve her segmentte birer 蓾ft baca蹥 olan bu yarat蹥n abdomen yeleri muhtemelen yoktur veya k顤elmitir. Bu formlarda yavrular, erginden g顤n olarak 蔞k az farkldrlar. Kanatlar henz olumamtr. Kanatsz olan bu be ilkel b鐼ek takmna (ordo) Apterygota diyoruz. Be Apterygot takmdan en primitif olan Diplura'dr ve tahminen Collembola ile Protura takmlar da Diplura ya benzer bir atadan k闥 almtr. Bu takmlarda tibia ve tarsus kaynam, abdomendeki stigmalar ise k顤elmitir. Bir蔞k ortak k闥en 驆ellikleri olmasna ra繜en Collembola ve Protura birbirine hi benzemeyen b鐼ekler eklinde gelimilerdir. Proturada anten k顤elmi ve 霵 bacaklar bir 蓾ft anten eklini almtr. Collembola'da ise abdomen segmentleri sayca dumura u繢am (Protura'da 11, Collembola'da 6 segment) ve 4. abdomen segmentine ait dejenere bacak, zplama organ (furcula) eklinde gelimitir. Bu takmda da a蹥z 蓰kurunun yanlar kaynaarak birlemi ve a蹥z par蓷larnn etrafn 蔒viren bir boluk meydana getirmilerdir. Di簟r iki Apterygot b鐼ek takm olan Microcoryphia ve Thysanura vcut yaplar ve a蹥z par蓷lar g驆 霵ne alnrsa bu ilk takmdan daha basit olsalar da daha sonra kanatl b鐼eklerin meydana gelece簨 yaplar gelitirmilerdir. Bu yaplarn en 霵emlileri daha uzun ve kuvvetli bacaklar ile tentoryumun (i iskelet) dorsal ve posterior kollarnn gelimesidir. Microcoryphia btn abdomen segmentlerinde styli (stayli) tamasna ra繜en Thysanura da ilk 6 abdomen segmentinde bu styliler k顤elmitir ve tentoryum par蓷lar 蔞k fazla gelimitir. Vcut daha geni ve yassdr.

Bu sebeplerden dolay, muhtemelen Thysanuraya yakn bir atadan 踦kan bir kol, ykselip al蓷lma kabiliyetini ve bununla birlikte yapsn da gelitirmesiyle b鐼ek kanatlar ortaya 踦km ve bunun sonucu olarak da u蓰 ile kanatl b鐼ekler tremitir. Kanatlarla hareket, b鐼eklerin patlama bi蓾minde gelimesini ve dallanmasn getirmitir. 愮k u蓰 yapabilen kanatllarda kanat sert ve yelpaze gibi katl olup, abdomen zerinde katlanp uzanamaz bi蓾mdedir. Bu tr kanatlara sahip b鐼ek takmlarna "Paleoptera" denmektedir. Paleopter takmlarn bugnk yaayan 顤nekleri Ephemeroptera ve Odonata'lardr.

Paleoptera'dan ise kanatlar vcut zerine yatrlabilen ve katlanabilen kanatlara sahip Neoptera tremi olup bu gruba hamamb鐼ekleri ve 蔒kirgeler dahildir.

B鐼ekler Paleozoik devirden yani 350 milyon yldan beri yaamaktadrlar. Bugn i蓾n en ilkel b鐼eklere ait kesin bir fosil kayt elimizde yoktur. Ancak 霵ceden de belirtildi簨 gibi 蔞k bacakl (Chilopoda) bir hayvandan tremi olduklar kuvvetle muhtemeldir. Kayalarda bulunan fosil formlara g顤e elimizdeki ilk kayt Paleozoik'in Pensilvanian periyoduna ait olup 300 milyon yl 霵cesine gitmektedir. Ancak bu trlerin pek 蔞繠nun temsilcileri gnmze eriememi ve nesilleri tkenmitir. Fakat hamamb鐼ekleri ve pirimitif kanatsz b鐼ekler (Apterygotlar) ilk ekillerini bugne kadar korumulardr. Yine fosil formlara g顤e Pensilvanian periyodunda (Carbonifer) byk ormanlklarda kanat a踦kl蹥 30 inch= 75 cm. olan (1 inch= 2.54 cm) Dragonfly (Odonata)' lara benzer b鐼ekler yaamlardr. Palezoikin Permiyen (Perm) peryodunda buzullarn olumas, da簰arn ykselmesi gibi yerkrede ve iklimde meydana gelen de簨iklikler Holometaboli'nin (Tam bakalam) ortaya 踦kmasna dolays ile b鐼eklerin 蔒itlenmesine yol a蔂tr. Kabuklu b鐼ekler (Coleoptera) ve sineklerin (Diptera) ortaya 踦k 蔞k daha sonralara Mezozoik'in Trias periyoduna rastlamaktadr. Sinir kanatl (Neuroptera) b鐼ekler ve kelebekler (Lepidoptera) ise 170 milyon sene 霵ce Jura periyodunda ortaya 踦kmlardr. パ蔒kli bitkilerin ortaya 踦k devri olan Mezozoik'in Kretase periyodunda b鐼ekler tam olarak gelime imkan bulmu ve patlarcasna bir 蔒itlenme g飉termilerdir. Senozoikte meydana gelmi olan ufak ve narin yapl trler bugn yaayan 顤neklere aynen benzemekte olup bugn bile tehis edilebilir durumdadrlar.

Ar, sinek ve kelebek gibi gruplar tozlamay sa簰amakta ve bu nedenle bitki evrimine paralel bir evrimleme g飉termektedir. Her jeolojik d霵em bir b鐼ek grubuyla simgelenmitir. B鐼ekler 3. zamann (S霵ozoik) en baarl hayvan grubudur. Bu devir ise "b鐼ek devridir" ve di簟r hayvan gruplarndan belirli bir stnlk g飉termilerdir. Kanatsz b鐼ekler di簟r Tracheata gruplar gibi stigmalarla solunum yapan karasal hayvanlardr. Kanatl b鐼ekler karasal biotalar igal ederken, bir ksm larvalarnn yapt蹥 ikincil bir uyumla suya ge蔂i ve 蔒itlenme daha hzlanmtr.

B鐼eklerin 愯sanlarla Olan 愮ikileri

Dnya zerinde yayl alanlar 蔞k geni olan b鐼eklerin insanlarla olan ilikileri, faydalar ve zararlar nedeniyle insan tarihi kadar eskidir. B鐼eklerin 蔞繠 bitki ile beslendiklerinden yaam ekilleri bakmndan zararl olmaktadr. 愯san, hayvan ve bitkilere zarar inanlmayacak kadar 蔞ktur. HOWARD' a g顤e "insanlar, ancak hastalk ve zararllardan arta kalan mahsul elde eder, fakat bunun bir ksmn da gene onlara kaptrr. Dnyadaki mahsuln 1/3' b鐼ekler tarafndan yok edilmektedir. Genel olarak rn kaybna sebep olan 蔒itli fakt顤ler (iklim, i hastalklar, bakteriler, parazit mantarlar, zararl hayvanlar gibi) varsa da bunlar arasnda en 霵emli olan b鐼eklerdir. 琀ne簨n insann yakndan tand蹥 hamamb鐼ekleri, yarm kanatllar, gveler, karncalar, termitler, bitler, 蔒kirgeler, pireler, tahta kurular, sinekler gibi toplam l0 000 tr, tam anlamyla bir sorun halindedir. Mesela bir 蔒kirge srs 2 milyon bireyden oluabilir ve ortalama a蹥rl蹥 50 000 ton olabilir. Yine b鐼eklerin 蔞簜lma gc olduk蓷 fazladr. Bir 蔒kirge gnde 1000, termit 15 000 yumurta brakabilir.

B鐼eklerin Zararlar:

1. Bitkilerin muhtelif ksmlarnn tamamen yenmesi veya baz ksmlarnn kemirilmesi,

2. Bitki 驆suyunun emilmesi ile bitki fizyolojisinin etkilenmesi,

3. Bu emme srasnda muhtelif hastalk nedenlerinin sa簰amlara bulatrlmas, zerinde faaliyet g飉terdikleri bitkilerde 踙rmeye sebep olmalar,

4. Ayrca tadklar hastalklar nedeniyle insanlara da hastalk nakletmeleri ve milyonlarca insann 闤mne sebep olmalar,

5. Tadklar parazitler nedeniyle et, st, yumurta vs. maddelerin bozulmas, saylabilir.

Bunun yansra rnlerinden ve faydalarndan yararland蹥mz b鐼ekler de vardr:

B鐼eklerin Yararlar:

1.    Bitkilerin 2/3' tozlama i蓾n b鐼eklere ihtiya duyarlar. D闤lenmede rol oynayan b鐼ekler ki bu grubun banda arlardan Bombus ve bal arlar gelmektedir ve bu alanda temin ettikleri fayda verdikleri baln 6-10 misli de簟rindedir.

2.    Zararl b鐼ekleri 闤drmek suretiyle faydal olan b鐼ekler retilerek biyolojik savata kullanlmaktadr.

3.    Topra蹥 delik deik ederek havalanmasn ve gbrelenmesini temin edenler vardr.

4.    Hymenoptera takm Apidae familyasndan Apis mellifera tr bal retiminde kullanlr.

5.    愩ek (Lepidoptera takm Bombycidae familyasndaki Bombyx mori trnn kozalarndan) retimi sa簰anr.

6.    Boya (Dactylopius coccus (Homoptera) ve Cynipidae (Hymenoptera) trlerinin gallerinden) ve Gomalak (Laccifer laccadan (Homoptera, Kerriidae) elde edilen mobilya cilasnda kullanlan alkolde eriyen bir re蓾ne) imalinde kullanlrlar.

7.    Baz ila蔮arn eldesinde (Lytta versicatoria trnn (Coleoptera, Meloidae) salgs olan Cantharidin maddesinden) kullanlrlar.

8.    Le yiyici olarak faydaldrlar. Bunu 蔒vremizdeki sa簰ksz ve pis maddeleri uzaklatrarak yapabilirler. Odun-delici b鐼ekler, termitler, marangoz karncalar ve di簟r odunla beslenen b鐼ekler devrilmi a簜 ve ktklerin d霵mn ve 闤 a簜蔮arn devrilmesini hzlandrrlar. Cesetten beslenen Le sinekleri, Le knkanatllar ve deri knkanatllar (Dermestidae) lein ortamdan uzaklamasnda 蔞k 霵emli katk sa簰arlar. Scarabaeidae (Coleoptera) familyasnn baz trleri dklar ortamdan uzaklatrrlar.

9.    酨tenmeyen bitkilerin yok edilmesinde faydaldrlar. B鐼eklerin byk 蔞繠nlu繠 bitkiler zerinden beslenir ancak 蔞k az ksm zararl olarak ele alnr. Baz zararl otlar, kaktsler ve istenmeyen yaprak d闥en bitkileri yok eden b鐼ekler yararldr.

10. B鐼ekler insanlar ve hayvanlar (balklar, kular ve memeliler) i蓾n besin olarak yararl olabilirler.

11. Estetik olarak faydal olabilirler. Sanat踦lar, kuyumcular ve tasarmclar b鐼eklerin gzelliklerinden faydalanabilirler.

 

CLASS - INSECTA

Btn b鐼ekler bu snftadr. Thorax'larn 3 segmentli olmas ve her birinde bir 蓾ft bacak bulunmas ile tannr. Bu sebepten 6 bacakl anlamna gelmek zere Hexapoda da snf ad olarak kullanlr.

畤ellikleri : Embriyonik olarak b鐼ek 20 segmentten meydana gelmitir. Tipik bir ergin b鐼ekte 3 vcut b闤gesi ayrd edilir. 琄 ksmda, zerinde g驆, antenler ve 3 蓾ft a蹥z par蓷snn bulundu繠 ba b闤gesi yer alr. Ba kapsl 6 segmetten oluur. Bunu 3 segmentten oluan ve her birinde 1 蓾ft bacak bulunan thorax izler. Bu snfn byk bir ksmnda 2. ve 3. segmentlerden birer 蓾ft kanat 踦kar. Vcudun son b闤gesi abdomendir. Abdomen 11 segmentten oluur. Bu segmentlerde bacak yoktur. 8., 9. ve 10. segmentlerde ekil olarak 蔞k de簨ik ve yumurta koymada ie yarayan ekstremiteler yer alr. B鐼eklerdeki d iskelet di簟r Arthropodlarda oldu繠 gibi hayati 霵emdeki organlar ve vcut eklini korumaya yarar.

B鐼eklerdeki belli bal i organlara gelince:

1. Boru eklindeki bir sindirim kanal,

2. Kan pompalamaya yarayan uzun ve kapak踦kl bir kalp,

3. Borucuklar eklinde trakelerden oluan bir solunum sistemi,

4. Vcudun ard ksmnda da a踦lan bir 蓾ft reme organ,

5. Karmak bir kas sistemi,

6. Beyin, 蓾ft ve segmental olarak yerlemi ganglion ve konnektiflerden oluan bir sinir sistemi (Annelid ve Arthropodlara 驆g ip merdiven sinir sistemi) bulunmaktadr.

G顤nte canl yavru meydana getirebilen birka tr bir tarafa braklacak olursa, genellikle b鐼ekler yumurta brakr. Larvalar geliimleri srasnda zaman zaman deri de簨tirir. Her deri de簨tirmede vcut bykl蹞 artar veya baz 驆el ksmlarn oluumu ger蔒kleir.

Henz ergin olmayan b鐼eklerde kanat yoktur. Ancak Ephemeroptera (Birgnlkler), ergin 霵cesi son evrede kanatlara sahip olmalar nedeniyle istisna oluturur. Larvalar bazen bacaklarn olmay ve hatta Arhropodlara 驆g tipik organlarn bulunmay sebebi ile erginlerden tamamen farkl olabilir.

Taksonomik ネitlilik ve Omurgasz Bir Grup Olarak Baarlar:

B鐼ekler, 蔞k 蔒itli organizmalar halinde evrimlemitir. Bugn yaayan formlar 28 ordo (32 ordo Demirsoy) halinde snflandrlmtr. B鐼ekler 15 000 fosil, toplam olarak muhtemelen 2 000 000 dan fazla tr (en az 5.000.000 Gullan & Cranstan) ile herhangi bir hayvan grubunun eriemedi簨 en fazla 蔒itlili簟 ulam baarl bir gruptur.

Eski Literatre G顤e Dnyada Yaamakta Oldu繠 Bilinen Hayvan Tr Says Tablo Olarak

Grup __________ Tr says

Chordata 60000

Arthropoda (b鐼ek hari) 73000

Insecta (900000)

Mollusca 104000

Echinodermata 5000

Annelida 7000

Mollusca 2500

Platyhelminthes 6500

Nemathelminthes 3500

Trochelminthes 1500

B鐼ekler okyanus derinlikleri dnda yeryznde kutuptan ekvatora, yksek da簰ardan denizlere kadar her alana yaylmlardr. Her trl iklim kouluna adapte olmulardr. Geni alanlara yaylabildikleri gibi bir b鐼ek bu簠ay tanesi i蓾nde bile hayat devrelerini tamamlayabilir. Bu derece baarl olmalarndaki etken evrimsel gidilerinin byk adaptasyon kabiliyetine imkan vermesidir. Bu do簜 st 驆ellemeyi 騽le 驆etleyebiliriz:

A- D 酨kelet

1. Kas ba簰ants i蓾n geni alan,

2. Su kaybn kontrol i蓾n en uygun imkan, 驆ellikle ufak vcutlu bireylerde,

3. 楁 organlar d zararlardan tam koruma durumu.

B- Kanat: 溮ddetli rzgarlara a踦k olan adalar bir tarafa braklacak olursa b鐼eklerin u蔂a yetene簨, hayatta kalma ve da蹥lma (dispersal) orannn 蔞k arttrmtr. U蔂a yetene簨, beslenme ve 蔞簜lma alanlarnn genilemesini ve dmanlardan ka蔂a olana蹥n sa簰ar. Besininin veya konaklarnn az ve seyrek bulundu繠 hallerde, bunlarn elde edilebilmesine yaramaktadr. 琀ne簨n le zerinde beslenen bir tr, kanatlar sayesinde civarda beslenmesine uygun 闤 hayvanlar ksa bir zaman i蓾nde bulabilir.

C- K踙k Vcut: B鐼ek evrimi az sayda byk fert yerine 蔞k sayda k踙k fert meydana gelmesini gerektirecek bir yol izlemitir. Bu ekilde hem az besinin yeterli olmas hem de dmanlardan ka蔂a ve gizlenme ans artmtr. Vcudun k踙k olmas, hacme oranla yzeyin fazla olmasn gerektirir. B騽lece buharlama katsays artt蹥 i蓾n vcut 顤ts ince olan trlerin karasal hayatta yaayabilme olana蹥 ortadan kalkabilir. 毼te d iskelet bu buharlamay kontrol eder. D iskelet, b鐼eklerin k踙k vcutlu olma olana蹥n sa簰ayan en 霵emli etkenlerden birisidir.

D- Organlarn Uyumu: B鐼eklerde vcut par蓷larnn adaptasyon kabiliyeti, bir tek organn farkl g顤evleri yapabilece簨 bi蓾mde gelimitir. 琀ne簨n Mantislerin ve baz Hemipterlerin 霵 bacaklar, avn yakalamaya ve yeme srasnda tutmaya yaramak suretiyle bir hareket organndan 蔞k yardmc a蹥z par蓷s gibi ilev g顤r. Di簟r hallerde de ayn yap farkl artlarda i g顤ecek ekilde uyum g飉terir. 琀ne簨n solunum sisteminde meydana gelen de簨iklikler su ve karasal yaama artlarna uymay sa簰ar.

E- Tam Bakalam: Tam bakalam (Holometaboli) g顤len b鐼eklerde hayat d霵gs d顤t ayr b闤me ayrlr. 1. Yumurta 2. Larva veya beslenme devresi 3. Pupa yani durgun ekil de簨tirme evresi 4. Ergin veya reme evresi. Tam bakalam knkanatllar (Coleoptera) ve sinekler (Diptera) gibi 蔞k sayda evrimlemi tr kapsayan b鐼ek ordolarnda g顤lr. Bu tip hayat eklinde gelime, larva evresindeki beslenmeye dayanr. Ergin evrede az 蔞k durgun bir metabolik faaliyet vardr. Beslenme sperm veya yumurtalarn olgunlamas i蓾ndir. Buna g顤e larva ve ergin tamamen ayr habitat veya nilerde yaama durumunda kalr. B騽lece larva gelime i蓾n en uygun artlar bulur. Di簟r taraftan ergin de d闤lenme, da蹥lma ve yumurta brakmak i蓾n en uygun ortam se蔒r. Tam bakalam, bu gruba snrsz habitat 蔒idi ve besin olanaklar a蔂tr. Ayr ayr hayat tarznn faydalarn birletirme ve zararlarndan ka踦nma olana蹥n vermitir. Bunlarn dnda byk reme yetene簨, bu grubun baarsnn byk etkenidir.

B鐼eklerin baarl bir grup olmasnda rol oynayan fakt顤ler trn devamn sa簰ar. Ancak hi蓫iri i蓾n en 霵emlisi budur diyemeyiz. Bu fakt顤lerin hi蓫irisi tek bana b鐼eklerin bugnk 蔒itlilik ve 蔞kluklarna erimelerinde en 霵emli unsur olarak ele alnamaz. Olay olduk蓷 karktr. Bu fakt顤lerin 蔞繠nun ortak etkisi ve di簟r etkenlerin birlikte etkisi bu sonucun meydana gelmesine sebep olabilir. Evrimsel teoriye g顤e u hususlar da bilhassa 霵emlidir.

1. U蔂a yetenekleri ve hava kitleleri aracl蹥 ile de engelleri aabilmeleri ve yeni yerlere yerleerek fazla sayda yeni trlerin evrimlemesi.

2. プk sayda b鐼ek grubunun kaltsal mekanizmasnda meydana gelen de簨melerle izole populasyon teekkl.

III. B鐼eklerin D Yaps (Morfoloji)

Embriyonik olarak iki tabakaya ayrlr; ektodermden meydana gelmi ve stte kutikula; i蔒risine bir蔞k organik ve inorganik bilei簨n katlmas ile mekanik ve kimyasal etkenlere kar ola簜nst dayankl bir yap kazanmtr. Suyu hemen hemen hi ge蓾rmedi簨nden bu hayvanlarn kara hayatna mkemmel bir uyum yapmalarn sa簰am olup gaz al-verii baz eklem yerleri g驆 霵ne alnmazsa yok gibidir. Prokutikula (ekzokutikula + endokutikula) ve epikutikula olmak zere iki ana tabakadan oluur. Hypodermis ile epikutikula arasnda bulunan prokutikulann en tannm temel bilei簨 azot i蔒ren bir polisakkarit olan ve do簜da yalnzca kitinaz enzimi ile yklabilen kitin dir. Kitin zincirler (Asetil-glikozamin molekllerinden oluan) sekonder ba簰arla ba簰anarak miselleri oluturur. Miseller boyuna, paralel bi蓾mde dururlar ve 蹥 蓾ft krarlar. Misellerin oluturdu繠 lameller de簨ik a踦da durduklarndan daha dayankl bir hal alr. Misellerin i蓾ne g闣ldkleri Arthropodin suda ve seyreltik alkolde eriyen protein yapsnda bir maddedir. Deri de簨tirme hormonu olan Ektizonun bir bileeni olan Orthophenol oksitlenerek o-chinona 蔒vrilir. O-chinonda suda eriyen Arthropodin ile tepkimeye girerek Arthropodini suda erimez bir ekilde ba簰ar. Bu ba簰anm ekline Sklerotin denir. 3 boyutlu ba簰anan bu fibriller suyun da u蔂as ile ,ekli bozulmaz sa簰aml簜 ge蔒r.

, Kutikulann d ksm, deri de簨tirdikten ksa bir sre sonra byk 闤踙de sertleir buna sklerotizasyon denir. Bu sertlemede yukarda a踦kland蹥 gibi deri de簨tirme hormonu olan ektizon byk 霵eme sahiptir. Vcut 顤tsnn en stteki tabakas olan ve kitin i蔒rmeyen epikutikula, sert tabaka, kutikulin tabakas, mum tabakas ve dolgu tabakas gibi ksmlardan olumutur. Altta ise kaide zarn salglayan ve i蔒risinde yapsal ve ilevsel olarak birbirinden farkllam: 琀t hcreleri (epidermis tabakasnn byk bir ksmn olutururlar ve esas g顤evleri 顤t tabakas olmalardr), Salg hcreleri (蔞繠nlukla 顤t hcrelerinin arasnda bulunurlar ve kutikula tabakasnn i蔒risine 踦knt yaparak bir kanalla veya ortak bir kanalla dar a踦lrlar), Kl hcreleri (蔒itli yap ve kalnlkta olup, duyusal ve korunma olarak g顤ev yaparlar), Duyu hcreleri ve 琄ositler (deri de簨tirmede kutikulay yeniden salglayan hcreler olup, erginde pigmentlerin bir 蔒it depo yeri olarak kullanld蹥 yerler olarak kabul edilirler. Hcrelerin bulundu繠 Hypodermis ve onun altnda peritondan meydana gelmi Kutis yer alr.

Kitin (C8 H13 O5 N)x formlnde nitrojenli bir polisakkarit olup 蔞k dayankl bir maddedir. Su, alkol, seyreltik asit ve bazlarda erimez. Memeli sindirim enzimleri kitine etki etmez. Ancak bakteriler ve kitinaz enzimi bu yapya etkilidirler (alkali ile muamele sonucunda renk ve sertletirici maddeler temizlenebilir. Fakat kutikulann esas yapsnda belirgin de簨me olmaz). Kutikulann sertli簨 kitin olmayan maddelerden ileri gelir ki bu maddelerin de kimyasal yaps tam olarak bilinmemektedir. Kutikulann sertlemesine sklerotizasyon denir ve bu sertlemede deri de簨tirme hormonu olan ektizon byk 霵eme sahiptir; skleritizasyon g闣lek de簨tirmeyi takiben balar. Kutikulay oluturan maddelerin miktar trden tre de簨mekle birlikte, hamamb鐼e簨ndeki oranlar u ekildedir ; % 37 su, % 44 protein, % 15 kitin, % 4 ya. Sertlemi, sklerotize olmu plakalara sklerit denir. Bu plakalar birbirinden membran b闤geler olan snr 蓾zgileri yani sutur ile ayrlr. Skleritler arasnda kalan ksm esnek veya membran yapsnda oldu繠 i蓾n hareket sa簰anabilir (bu yapnn ileyii basit bir ekildedir). Sivrisinek abdomeninde dorsal ve ventral plakalar, yanlarda akordion eklinde katlanan bir membran aracl蹥 ile birlemitir. Kanla beslenme srasnda dorsal ve ventral plakalar birbirinden uzaklar, abdomene pompalanan kan artk蓷 uygun olarak yanlardaki membrann katlar a踦lr. プk fazla genileme halinde enine kesit az 蔞k daire eklindedir.

Plakalarn membranla birlemesinin 蔞k g顤len di簟r bir ekli de teleskop halkalar eklindeki ba簰antdr. Vcut bzlm halde iken halkalar birbiri zerine oturmu, uzad蹥 durumda ise halkalar darya do繢u membranlarn snrna kadar itilir.

 

DER DE倎溷嵬ME

B鐼e簨n bymesi vcut 顤ts ile snrland蹥ndan, 驆ellikle larva evresinde, deri zaman zaman atlarak, ektizon hormonunun etkisi altnda epidermis tabakas tarafndan yeniden oluturulur. 愮k olarak epidermis hcreleri tarafndan salglanan bir 蔞k enzim endokutikulay eritirken, epidermisin st ksmnda yeni bir kutikulin tabakas oluarak bu enzimlerin daha i蓨eki dokular ve epidermis tabakasn eritmesini 霵ler. Yeni oluan bu tabaka eski epikutikulann yerini alacaktr. Eriyen endokutikulann oluturdu繠 bolu簜 eksovial boluk bu bolukta toplanan svya da eksovial sv denir. Endokutikula sv hale ge蓨ikten sonra, 顤t hcreleri tarafndan emilir ve yeni oluan kutikulin tabakasnn altnda yeni epikutikula tabakalarnn en i蓨eki ksmn salglamaya balar. Bu olayn tmne birden Ecdysis denir. Derinin yrtlma yeri trlere g顤e de簨mekle birlikte 蔞繠nlukla kafann dorsalinde ve ksmen boyun ksmnda oluan "T" bi蓾minde bir yarktr. Burada ekzokutikula ya 蔞k zayf oluur veya tamamen kaybolur, endokutikulann da byk bir ksm emildi簨nden, abdomenin kaslarak hemolenfi ba ve g瓘se pompalamas ile oluan basn蔮a buras yrtlr ve hayvan yarktan dar szlerek 踦kar. Deri de簨tikten sonra yeni oluan st deri yumuak ve esnek oldu繠ndan hayvan, hava ya da su yutarak hacmini byltr. Bu srada kaslar, hemolenf basncnn, hava basncndan daha fazla olmasn sa簰amak i蓾n srekli kaslm durumda kalr. Eski derinin altna kvrlm ve katlanm durumda bulunan yeni deri bu basn蔮a a踦larak dzelmeye balar. Byme sklerotizasyonun tam olumasna kadar devam eder. Sertleme deri de簨imi ile balamasna karn, kinonun olumas i蓾n bol miktarda oksijene gereksinim olmas nedeni ile, ancak belirli bir sre sonra sa簰anabilir. Bu sre zarfnda b鐼ek her trl tehlikeye kar korunmaszdr.

D ve i 踦kntlar:

D 踦kntlar: B鐼ek vcut duvar bir蔞k sayda i ve d 踦kntlara sahiptir. Vcut duvarnn darya do繢u yapt蹥 踦kntlar mahmuz, pul, diken ve kl gibi 蔒itli ekillerde olur. Bunlarn bazlar sadece kutikulada, di簟rleri de her 3 vcut tabakasnda yer alr. Hipodermis hcreleri tarafndan meydana getirilir. Baz d 踦kntlar da esas epidermal hcrelerin da do繢u bymesinden ibarettir. Bunlar, 蔒itli uyarmlar alma ve ses 踦karma gibi faaliyetler y霵nden 蔞k 霵emlidirler.

楁 踦kntlar: Vcut duvar i蔒 do繢uda 踤kntler yapar. Bunlar invaginasyon ile olutuklarndan bulunduklar yerler dtan bir 蓰kur veya oluk ile belli olur (bu 蓰kur veya oluklar, bunlar meydana getiren scleritleri tayin etmek i蓾n en gvenilir iaretlerdir). 楁 踦kntlardan levha eklinde olanlara apodem, diken veya parmak eklinde olanlara apophysis denir. 楁 踦kntlar kaslarn ba簰anmasn ve d iskeletin dayankll蹥n sa簰ar.

Orientasyon

Bir b鐼e簨n ksmlarnn birbirine nazaran konumunu tarif etmek i蓾n 蔒itli terimler kullanlr. Esas vcut b闤geleri bu ama蔮a orientasyon i蓾n temel olarak kullanlr. Belli ballar unlardr.

1. Anterior ksm: Genelde 霵 ksm i蓾n kullanlr. Ban bulundu繠 ksm veya ba tarafna do繢u olan herhangi bir ksmdr.

2. Posterior ksm: Genel olarak arka ksmdr. Abdomenin son ksm veya bu tarafa do繢u olan herhangi bir ksm.

3. Dorsum (Dorsal): Vcudun st ksm veya onun ksmlarndan birisi.

4. Ventrum (Ventral): Vcudun alt ksm veya onun ksmlarndan birisi.

5. Meson: Vcudu dorsal veya ventral olarak ortadan boylu boyunca kateden orta 蓾zgi veya bunun zerindeki noktalar arasnda kalan par蓷.

6. Lateral ksm: Vcudun yan ksm veya onun bir ksm.

7. Base, Apex: Anten vaya bacak gibi vcudun da do繢u meydana getirdi簨 yap veya ekstremiteler de ba簰ant nokta veya alanna base, u ksma veya ba簰ant noktasndan en uzak olan noktaya apex denir. Bacak gibi di簟r ektremitelerde de ayn orientasyon kullanlr. 祹yle ki vcuda en yakn ksma base veya proximal ksm, vcuttan uzakta bulunan ksm apex veya distal ksmdr.

 

2. BA:

Ba vcudun 霵 b闤gesini oluturur. Ba normal olarak bir kapsl bi蓾minde olup st ksmda sclerotize olmutur ve bu ksmda beyin bulunur. A蹥z a踦kl蹥nn bulundu繠 alt ksm ise membran yapsndadr. Ban vcudun uzun eksenine g顤e de簨ik konumlarda oldu繠 kabul edilir ve bu konum tarz snflandrmada kullanlr. En 霵emli 2 konum ekli unlardr:

Hypognat: A蹥z par蓷lar aa蹥ya do繢u y霵elmitir. Ba tekil eden segmentler g饘dede bulunan segmentler ile benzer konumdadr.

Prognat: Ba, boyun b闤gesinden yukarya do繢u kalkm olup a蹥z par蓷lar ileriye do繢u y霵elmitir. Ayrca Opisthognat (a蹥z par蓷lar posterio-ventral konumda) tipe de rastlanr.

Ban B闤geleri ve Ekstremiteleri: Tipik bir hypognat bata; 霵 ksm veya aln, dorsal ve lateral ksm ve alt ksm hep birlikte ters d霵m kaseye benzer bi蓾mde tamamen sclerotize olan bir kapsl meydana getirir. Bu kapsln zerinde bir 蓾ft birleik g驆 (faset g驆), 3 nokta g驆 (ocel g驆) ve bir 蓾ft anten vardr. Labrum kapsln 霵 ksmnn alt kenarna ba簰anmak suretiyle a翷n 霵 ksmnda bir kapak meydana getirir. Ban ventral ksm a翷n gerisinde olan bir membran taban meydana getirmitir. Bu membran taban ksmndan, zerinde tkrk bezlerinin a踦kl蹥 bulunan hipofarinks (hyphopharynx) 踦kar. Ban taban ksmnn her iki yannda 蓾繐eme organlar veya a蹥z par蓷lar denen 1 蓾ft mandibula, 1 蓾ft maxilla ve labium yer alr. Bu ksmlar ban ventral kenar ile eklemlenmitir. Ban arka ksm ters d霵k at nal eklinde olup ban dorsal ve lateral ksmn oluturur. Labium bu ksm ventralden kapatr. At nal eklindeki yapnn orta ksmndaki a踦klktan (foramen occipitale) 驆ofagus, sinir eridi, tkrk kanal, aorta, trake ve serbest dolaan kan ge蔒r. Ba kapslnn i ksmnda tentorium denen bir seri destek halkas yer almtr.

Ba Kapslnn 畤el Yaplar:

Bileik g驆ler: Genellikle byk petek g顤nmnde ve ban dorso-lateral ksmndadr. Her bir g驆, okler sclerit denen dar bir levha zerindedir veya dar bir halka tarafndan sarlmtr. Baz trlerde 驆ellikle larvalarda, g驆ler tek bir petek g驆 meydana getirecek ekilde k顤elmitir. Baz ergin trlerde petek says 蔞k fazladr. Antenler alnda, petek g驆lerin arasndan 踦kan bir 蓾ft haraketli ve segmentlerden oluan uzantlardr. Bunlar bazen halka eklinde antennal sclerit ile sarlan anten soket'i (evi, yuva, oyuk) zerine eklemlidir. Soketin 蔒vresi k踙k bir 踦knt meydana getirir. Anten bunun zerine eklemle ba簰anr Antenler 蔞k de簨ik ekillerde bulunur; Protura takmnn dndaki di簟r b鐼eklerin tmnde mevcut olan, dokunma, tat ve koku alma g顤evi g顤en bir 蓾ft duyargalardr. k yerleri gruplar arasnda de簨mekle birlikte genellikle petek g驆ler arasnda yer alrlar. Kasl yapda (son segment hari) olmas nedeniyle, segmentlerin ayr ayr hareket edebilme 驆elli簨ne sahip oldu繠 antenler yalnzca Collembola ve Diplura 'da g顤lr. Di簟r tm gruplarda sadece birinci segment kas i蔒rir. De簨en say ve tipte segmentlerden meydana gelmilerdir. 愮k iki segment di簟rlerinden farkllam olup srasyla Scapus ve pedicellus adn alrlar. Scapus anteni baa ba簰ayan basal segment olup, sahip oldu繠 kaslarla pedicellus ve flagellum'un hareketini sa簰ar. Flagellumu oluturan segmentlerin say (3-50) ve tipleri (setace, filiform, moniliform, serrate, pektinate,clavate, capitate ganiculate, lamellat, flabellat, aristate, plumose vb.) b鐼ek sistemati簨nde kullanlan 霵emli karakterlerdir. Labrum, yz ksmnn ventral kenarna ba簰 hareketli bir kapak eklindedir. Labrumun i yz preoral bolu繠n 霵 ksmn meydana getirir ve bu ksma epipharynx denir. Epipharynx zerinde lob eklinde kabartlar, duysal papilla ve seta'lar vardr. Bu yaplarn larva formlarnn tanmasnda yardmc ve 蔞k faydal oldu繠 taksonomistler tarafndan g飉terilmitir.

Belli Bal Sutur ve Alanlar: Ba kapsl 蔞k saydaki suturlar vastas ile baz b闤mlere ayrlmtr. Bunlarn 蔞繠 esas segmentli yapnn kaybolmasndan sonra ortaya 踦kan ikinci derecedeki oluumlardr. Bata bulunan belli bal sutur ve bunlarn civarndaki alanlar unlardr

Vertex, g驆lerin arasnda ve arkasnda bulunan ban tm dorsal ksmdr.

Epicranial Sutur, ban ard ksmndan balayp vertexi kat ettikten sonra aln ksmnda ikiye ayrlan ters Y eklindeki bir suturdur. G饘de ksmna epicranial g饘de, 蓷tal eklinde ayrlan ksmna epicranial kollar denir. Bunlar deri de簨tirme srasnda ban 蓷tlad蹥 zayf noktalardr. Bu 鐰evleri sebebi ile ecdysial sutur adn da alrlar. Bu sutur, genellikle ergin 霵cesi evrelerde 蔞k belirli olduklar gibi erginlerde de g顤lebilir.

Frons; epicranial kollarn arasnda veya altnda bulunan yz ksm olup median ocellus bu sclerit zerindedir. Ventral yzde frontoclypeal sutur ile snrlanr.

Clypeus; frontoclypeal sutur ile labrum arasnda kalan dudak eklinde bir par蓷dr. Clypeus, frons ile eklem meydana getirmeden birlemitir. Daha altta yer alan labrum membran eklinde bir ba簰ant aracl蹥 ile clypeusa ba簰anmtr.

Gena; fronsa g顤e posteriorda ve g驆lerin altnda yer alan ban alt yan ksmdr. Bazen frons ile gena arasnda bir genal sutur vardr. Bu suturun bulunmad蹥 halde gena ile frons arasnda kesin bir ayrm yaplmaz.

Occiput ve Occipital yay: Ban ard ksmndaki alann byk bir ksmn i蔒rir. Vertex ve genadan occipital sutur vastas ile ayrlmtr. B鐼ek gruplarnn 蔞繠nda bu sutur ya k顤elerek bir 蓾zgi haline gelmitir ya da tamamen kaybolmutur. Occiput, anterior olarak vertex ve gena ile kaynaan bir alan eklinde tarif edilir. Tm occipital yay alannn ventral ksmna postgena da denir.

Post occiput, occipital foramenin kenarn 蔒viren dar halka eklinde (ard kafa deli簨) bir sclerittir. Occiputtan hemen hemen btn ergin b鐼eklerde bulunan post occipital sutur vastasyla ayrlr. Post occiput zerinde bulunan occipital (yumru) condyle zerine ba, boyun b闤gesindeki cervical scleritler yardm ile bir eklem oluturacak ekilde ba簰anr.

Tentorium; Ban i ksmndan balayarak, a蹥z par蓷larn hareket ettiren kaslarn ba簰anmasna uygun olacak ekilde vcut duvarnn invaginasyonu ile oluan bir seri sclerotize apodem ile sa簰amlk kazanmtr. Kanatsz b鐼eklerde ve onlara yakn grup olan krkayaklarda (Diplopoda), bu apodemler plaka halinde veya 蓰buk eklinde olup ipliksi k鞿rler aracl蹥 ile birbirine ba簰anmtr. Pterygotann k闥enini tekil eden gruplarda, bu yap daha gelimi, birbiri ile kaynam ve tentorium denen ban i iskeleti eklinde evrimlemitir. Tipik bir tentorium: anterior kollar, posterior kollar, corporotentorium (merkezdeki kitle) ve dorsal kollar olmak zere 4 esas ksmdan meydana gelmitir. Posterior kollar, post occipital sutur zerinde bulunan ve dtan bir yark eklinde g顤len posterior tentorial 蓰kurun invaginasyonu ile meydana gelmitir. Anterior ve posterior tentoriumlarn i ksma do繢u uzayarak birbirine rastladklar ksmda kaynamalar suretiyle corporatentorium oluur. Dorsal kollar ise lateral ocelluslar ve anten soketleri civarnda ba kapslne temas ederler. Fakat bu ksmlarda darda belirgin bir 蓰kurun olmamas sebebiyle 霵 kollarn uzantsndan meydana geldikleri kabul edilmektedir. Tentorium'un ksmlarnn ekli ve konumu farkl b鐼ek gruplarnda de簨iktir.

A蹥z par蓷lar: Mandibulalar, maxillalar ve labiumdan oluur. Bunlar tipik Arthropoda ekstremitesinden ekil de簨tirmek suretiyle olumutur. Fosil Arthropodlarn ekstremitelerinin incelenmesi ve yaayan formlarn ektremitelerinin karlatrlmal morfolojisi, bugn yaamakta olan btn Arthropod ekstemitelerinin basit bir genel formdan olumu oldu繠nu g飉terir.

Genel Arthropod Ekstremitesi

Basal segment olan coxapodit, vcudun yanlarna ba簰anmtr. Apical segment ise telepoditi oluturur. Her bir segment lateral ve mesal tarafta srasyla exit ve endit'leri meydana getirme olana蹥na sahiptir. Bunlarn en ilkel modifikasyonlarndan biri Trilobit ekstremitesidir. Burada coxopodit'in solunga bi蓾minde bir exit'e diken eklinde bir endite sahip, telopodit ise basit ve yesizdir.

Mandibulalar ; Bunlar anteriorda, ger蔒k a蹥z par蓷larnn birinci 蓾fti olup labrumun hemen gerisinde bulunur. Tipik olarak fazla sertlemi ve sclerotize olmulardr. 鈤tlerinde diler ve fr蓷 gibi yaplar bulunur. Birka ilkel b鐼ek bir tarafa braklacak olursa mandibulalar lateral kenar ve mesal kenarn kaide ksmndan baa eklemle ba簰anr. Her ekleme yakn bir yerden, ban i ksmna do繢u mandibulalar hareket ettiren kuvvetli tendonlar (kiri) uzanr. Hi蓫ir b鐼ek mandibulasnda, basit segmentli bir ekstremiteden ne ekilde ve nasl olutu繠na dair bir delil bugn elimizde mevcut de簨ldir. Bununla beraber Crustacea'lerin 蔞繠nda mandibulalar az 蔞k ilkel tip halindedir. Belli bal de簨iklikler:

l. Coxapodidin gelimesi ve kuvvetlenmesi,

2. Endit ksmnn ufalamaya yarayan dili bir alana d霵mesi,

3. Exit'in kaybolmas,

4.Telepoditin k顤elmesi eklinde olumutur.

Btn b鐼ek mandibulalarnda telepodit tm ile kaybolmutur. Bu bakmdan b鐼ek mandibulas, 蔞k de簨meye u繢am olan coxapodit ile enditden ibarettir.

Maxillalar ; Maxillalar mandibulalarn hemen gerisinde yer alr. Kas yaps mandibulalara benzer bir evrim izlediklerini g飉terir. Bununla beraber maxillalar u farkllklara sahiptir:

1. (Mesal bir eklem olan) Exit olumamtr.

2. Telepodit bir dokunma organ veya palpus eklini almtr,

3. Coxapodit b闤mldr,

4. Endit iki ayr haraketli par蓷 halinde gelimitir (Entomoloji literatrnde Arthropod ekstremitelerinin ana ksmlar olan coxopodit, telepodit, endit gibi terimler pek az kullanlmtr. Ancak terminolojide bir de簨iklik yaplarak bu terimlerin kullanlmas 蔞k yararl olacaktr).

Genel maxilla tipi, 蔒itli ksmlar halinde ve 蓾繐emeye elverili bir yapya sahiptir: Cardo, maxillay baa ba簰yan ve bir mentee 鐰evi g顤erek hareketine olanak sa簰ayan 蓩en eklinde bazal bir sclerittir.

Stipes, maxillann g饘desini oluturur ve maxillann geri kalan ksmlar i蓾n kaide 鐰evini g顤r.

Galea, stipesin sonuna eklemli d (lateral) lob'tur. Genellikle zerinde duyu organlarndan ibaret bir kep bulunur.

Lacinia, stipesin apexine eklemli olan i (mesal) lobtur. Mesal kenarda bulunan di ve dikenler yznden mandibulaya benzer bir g顤ntedir. Palpus, stipesin lateral ksmndan 踦kan antene benzer segmentli bir uzantdr. Genellikle be segmentten olumutur. Muhtemelen tamamen duyusal olarak 鐰evlidir.

Labium (2. Maksilla); maxillaya g顤e posterior konumda bulunur. Tek bir par蓷 gibi g顤nrse de meson zerinde ortada kaynaan bir 蓾ft ikinci maxilladan olumutur. Ksmlar maxillann b闤mleri ile byk bir benzerlik g飉terir. Kaslar ve kaslarn ba簰anma noktalar y霵nden de aralarnda bir homoloji vardr.

A粁Z YAPISI VE T嵥LER

Ban alt veya 霵 tarafna yerlemi olan a蹥z extremite ve di簟r baz par蓷cklardan yaplmtr. A蹥z, b鐼e簨n ald蹥 besinin sv veya kat olmas, herhangi bir hayvansal veya bitkisel doku i蔒risinde bulunmas sebebi ile de簨ik yaplar kazanmtr. A蹥z par蓷cklarnn yaps, b鐼eklerle savata kullanlacak ilacn se蓾minde 霵emli rol oynar. 琀ne簨n, bitkiyi sokarak 驆su emen bir b鐼ekle sava i蓾n mide zehiri kullanmak bounadr. Zira ila bitkinin yzeyindedir ve b鐼ek bitki i蔒risinden besin almaktadr.

Balca a蹥z tipleri aa蹥da belirtilmitir.

パ繐eyici a蹥z: Bu tipe src veya kemirici a蹥z ad da verilebilir. Adndan da anlalaca蹥 gibi bu ekilde a蹥z yapsna sahip b鐼ekler besinlerini srp 蓾繐emek suretiyle alrlar. Bu tipe 顤nek olarak Orthoptera, Coleoptera ve Isoptera takmlarna ba簰 b鐼ekleri g飉terebiliriz. パ繐eyici a蹥z tipi esas yapdadr. Bunun de簨mesi ile di簟r tipler meydana gelir.

A蹥z par蓷larnn zeri bir deri uzantsndan ibaret olan labrum (st dudak) tarafndan ksmen 顤tlmtr; bu geni ve yass yapldr. Esas a蹥z par蓷larndan ilk 蓾fti olan, kahverenkli ve sa簰am yapl mandibula, labrumun hemen altnda ve yanlara do繢u yer almtr. Mandibulann 鐰evi besin maddesini par蓷lamak oldu繠ndan i ksmlar keskin dilidir. Daha altta sa簰 sollu bir 蓾ft halinde I. maxilla vardr. Bu ksm zerinde Cardo birinci maxillay a蹥z bolu繠nun yanlarna ba簰ar; Stipes birinci maxillann tabann oluturur. Di簟r par蓷cklar buna ba簰dr. Bundan yanlara do繢u uzanan birka halkadan ibaret ve antene benzer yapda olan ksm Maxillar palpus (蔞繠l hali Palpi) adn alr. Genellikle zerinde ince kllar vardr ve tad alma g顤evini yklenmitir. Stipes ve palpustan i蔒ri do繢u iki 蓾繐eyici ksm uzanr. Bunlardan biri Galea (d 蓾繐eyici), di簟ri Lacinia (i 蓾繐eyici)dr. Bu par蓷cklar besinin daha ufak bir hale getirilmesi iini yapar. A翷n orta yerinde, iki ksmn kaynamas ile simetrik tek bir par蓷 halini alm olan II. Maxilla bulunmaktadr; bu birleik par蓷ya labium ad da verilir. Bunun taban ksmn, altta Submentum, stte Mentum ve bunun ucunda Prementum oluturur. Prementum'un yanlarnda, aa蹥ya do繢u ikinci maxilla palpuslar anlamna gelen labial palpi bulunur. En ortada Glossa (dil) ve onun yanlarnda Paraglossa (yandil) yer almtr. Bu ksmlara ilave olarak a蹥z tabannda ayrca Hipofarinks (labiumun i蔠zeyinde yeralr, a蹥z tabannn dil bi蓾minde uzayan ksmdr) ve Epifarinks (labrumun altnda ve gerisinde yeralr, tat alma organn oluturur) yer alr.

Yalayc-emici a蹥z: Arlar (Hymenoptera: Apoidea)'n 蔞繠 besin maddelerini ekerli eriyikler halinde ve emerek aldklarndan, a蹥z par蓷lar bu ie uygun ekillenmitir.

Mandibullar, bir evvelki tipe nazaran ufalm ancak fonksiyonlarn tamamen kaybetmemitir. 琀ne簨n zm zerinde beslenen bir ar 霵ce mandibulalar vastas ile meyvenin kabu繠nu par蓷lar. Birinci maxillalarn esas tipte 蔞k uzun olan palpuslar k顤elmi durumdadr. Buna kar galea kalnlam ve uzamtr. Enine kesitte, bunun bir klf oluturacak ekilde, di簟r ksmlar sard蹥 g顤lr. Labium bu tip a蹥z par蓷larnn besin alma iini sa簰yacak ekilde de簨ikli簟 u繢amtr. Prementum ve buna ba簰 par蓷lardan glossa ve palpus'lar uzam paraglossa ise aksine k顤elmitir. Glossann meydana getirdi簨 boru enine kesitte gayet belirgin olarak g顤lr.

Emici a蹥z: Kelebeklerde (Lepidoptera) a蹥z par蓷larnn yaps, esas yapya nazaran bir hayli de簨iklik g飉terir. Labrum ve mandibula ksalmtr. Birinci maxilla, imdiye kadar g顤lenlerin aksine kaynaarak tek par蓷 haline d霵mtr. Galea ola簜nst gelimi, bir hortum eklini almtr. Par蓷nn enine kesidi incelenirse herbir galeann bir oluk eklinde oldu繠 ve bunlarn karlkl durmalar ile de hortumun meydana geldi簨 g顤lr. Dinlenme halinde hortum kvrlm olarak ban alt tarafnda durur. Beslenme srasnda a踦larak dz bir durum alr. Bununla beraber, baz kelebeklerde hortum ksmen veya tamamen dumura u繢amtr. 愲inci maxillalarn sadece palpus ksmlar kalmtr ve bunlar ban 霵 tarafnda ileri veya yukar do繢u uzanm olarak durur.

Sokucu-emici a蹥z: Baz b鐼ekler, bitki veya hayvan dokusu i蔒risinde bulunan svlar emerek beslenirler. Bu sebep ile a蹥z yaplar evvela bu dokuyu delmeye, sonra svy emmeye elverili durumda olmaldr. Bu tip a蹥z par蓷larnn yapsnda, b鐼ek gruplar arasnda baz farklar bulmak mmkndr; bu yzden sokucu-emici a蹥z yaplarn birka alt tipe ayrmak yerinde olur;

*Alt i繐eli sokucu-emici a蹥z: Labium uzayarak bir Proboscis (hortum) halini almtr. Bunun st tarafnda kalan bolu繠 yine uzam yapda olan ve ayn zamanda sokucu i繐e durumundaki labrum 顤ter. B騽lece labium meydana getirdi簨 oluk i蔒rsinde 6 i繐e g驆e 蓷rpar. Bu i繐elerin iki adedi mandibullalardan di簟r iki adedi birinci maxillalardan ve sonuncusu hypopharynx'den meydana gelmitir. Bu i繐elerin u蔮ar dili oldu繠ndan besini saklayan doku kolayca delinir. Hypopharynx'in ortasnn delik oluu sokulan hayvan dokusundan emilen kann phtlamasn 霵leyici tkrk maddesinin aktlmasna yarar; bu deli簟 tkrk maddesi kanal ad verilir. Kann emildi簨 kanal ise hypopharynx ile labrum arasndaki boluktur ve emme kanal adn alr. Bu tipteki a蹥z yapsna Diptera takmna ba簰 baz familyalarda (Culicidae, Tabanidae gibi) rastlanr.

Sineklerde 4 i繐eli sokucu emici a蹥z da g顤lr. 琄ceki tipten fark mandibul i繐elerinin olmay ve esas delici organn hypofarinx oluudur. Labrum, I. Maxilla (2) ve hypopharynx, 4 i繐eyi oluturur. Salg kanal hypopharynx i蓾nde, beslenme kanal labrum ve hypopharynx arasndadr.

*D顤t i繐eli sokucu-emici a蹥z: Bir evvelki tipe nazaran fark, hyopharynx'ten yaplm i繐enin bulunmay ve labrumun ufak kal dolaysyla sadece d顤t adet i繐enin mevcut oluudur. Tkrk ve emme kanallarnn yeri de de簨mitir. Birinci gagann d segmentli ksm labiumdur ve 4 i繐e tar; 2 mandibul, 2 tane I. maxilladan oluur. Labrum gaga kaidesinde ksa bir lobtur. Hypopharynx de gaga i蓾nde ksa bir lob halindedir. Labium par蓷lamaz fakat 顤ter. Maxillalar karlkl gelerek besin ve emme kanallarn oluturur. Birinci Maxilla i繐eleri karlkl durularnda aralarnda iki boru meydana getirirler. Bu boru veya kanallardan labrum tarafndaki emme, di簟ri tkrk kanaldr. Hemiptera ve Homoptera takmlarna ba簰 b鐼eklerin a蹥z par蓷lar bu tiptedir. Dinlenme durumunda ba ve thorax'n altnda geriye do繢u uzanm olan hortum, beslenme srasnda vcudu dik bir hale getirir; i繐eler doku i蔒rsine daldrld蹥nda, ikinci maxillann oluturdu繠 oluk, kvrk vaziyette darda kalr.

*愲i i繐eli sokucu-emici a蹥z: Baz Diptera'larda g顤lr. Madibulalar tamamen dumura u繢am ve birinci maxilladan ise geriye sadece palpuslar kalmtr. 愲inci maxilla'nn tekil etti簨 hortum i蔒risinde sadece iki i繐e g顤lr. Bunlardan birisi hypopharynx di簟ri labrumdan meydana gelmitir. Tkrk kanal hypopharynx i蓾ndeki delik olup emme kanal ise bununla labrum arasndaki boluktur. Labium (ikinci maxilla) ucunda iki ufak plak (labellum) vardr.

Musca domestica L.'nn a蹥z yaps esas itibariyle bu ekilde ise de yukarda bahsedilen iki i繐e ufalmtr. Maxilla ve mandibullar g顤ev yapmaz. 愲inci maxillann oluturdu繠 oluk i蔒rsinden ileriye do繢u uzanan ve u蓨a genileyerek iri 踦knt halini alan labial snger gibi bir yap olan labelluma sahiptir. Bu sv besine sokulur. 閌erinde incecik oluklar bulunmaktadr. Salglanan tkrk bu oluklardan alnacak besin zerine aktlr ve bu suretle eritilen besin maddesi ayr oluklar vastas ile alnarak 驆el olukla a蹥z bolu繠na sevkedilir. G顤ld蹞 zere, karasine簨n a蹥z par蓷lar yaps sokucu-emici olmaktan ziyade bir 蔒it yalayc-emici tiptedir.

塉 i繐eli sokucu-emici a蹥z: Bitki dokusunu sokarak beslenmeye uygun a蹥z yapsna sahip b鐼ek takmlarndan birisi de Thysanoptera'dr. Bunlarn a蹥zlarnda birisi sol mandibuladan, di簟r ikisi birinci maxilladan yaplm 3 i繐e bulunur. Sa mandibul k顤elmitir.

Pirelerin (Siphonaptera) a蹥z par蓷lar bu tipte olup, 1 tanesi epipharynx, 2 tanesi I.maxilladan (lacinia) olumu 3 stilet i蔒rir. Delme ilemi kenarlar trtkl olan maxillaya ait i繐eler tarafndan ger蔒kletirilir. Emme kanal epipharynxle maxilla i繐eleri arasnda uzanrken, tkrk kanal maxillaya ait i繐elerin karlkl gelmesiyle oluan oluktur. Labial ve maxiller palpuslar dinlenme srasnda stiletleri 顤ter.

Cervix veya Boyun

Ba ile g饘de arasndaki membran 驆elli簨ndeki ksm boyun veya cervix'dir. Bazlar bunu microthorax ad ile ayr bir vcut segmenti olarak kabul ederlerse de bu hususu destekleyen pek az delil vardr. Daha ziyade cervix, labial ba segmenti ve prothorax segmenti 霵 ile bunlarn arasndaki bklebilir 驆ellikteki alan kapsar. Cervix'in i蓾ne ban g饘de ile eklemlemesine yarayan 2 蓾ft cervical sclerit g闣l durumdadr. Her iki yanda bulunan ikier sclerit birbiri ile mentee gibi ba簰anarak tek bir par蓷 haline gelmitir. Bu par蓷 anterior olarak ban post occiput ksm zerindeki occipital condyl ile; posterior olarak ta prothorax ile eklemli ba簰ant oluturur. Cervical scleritler 蔞繠nlukla prothorax'n pleura'lar ile kaynarlar.

Genel Anlamda B鐼ek Segmentinin Geliimi

Bugn yaayan ilkel b鐼ek gruplarnda ve Chilopoda'da bulunan yap, her iki gruptaki vcut segmentlerinin be 驆ellik g飉teren basit bir tipten evrimleti簨 dncesini uyandrmaktadr. Bu 驆ellikler unlardr:

1. Tergum veya thoraxda notum denen sklerotize dorsal plaka,

2. Ventralde yer alan sternum veya sklerotize plaka,

3. Tergum ve sternumu birletiren tamamen membran 驆elli簨nde pleural b闤ge,

4. Bir 蓾ft segmentli bacak; bazal segment olan coxapodit, tergum ve sternum arasndaki membrana g闣l durumdadr. Coxapodit, bir bazal ksm (subcoxa) ve apikal ksm (coxa) olmak zere iki ksma ayrlmtr. Subcoxa 3 sclerite ayrlm durumdadr.

5. Her bir aya蹥n kaidesinin st ksmdaki membran zerinde bir stigma yer alr.

THORAX

Thorax, ba ve abdomen arasnda kalan vcut b闤gesidir. Prothorax, mesothoraks ve metathorax olmak zere 3 segmentten olumutur. Kanatsz ordolarda, thorax segmenti genel yap bakmndan hemen hemen birbirinin ayndr. Tergum ve sternumlar plaka eklinde, pleural scleritler (subcoxal arklar) k踙k veya dejenere olmu durumdadr.

Kanatl b鐼eklerde, thorax segmenti birbirinden 蔞k farkldr. Prothorax esas tipe benzer ksmlardan olumakla beraber muhtelif scleritler ger蔒k snrlar tayine imkan brakmayacak tarzda birlemi olabilir. Mezo ve metathorax, yrme ve u蔂a mekanizmasnn ayn segmentte birlemesine imkan veren kas yapsna uygun olarak, 霵emli de簨ikliklere u繢amtr. Bu sebepten, yeni ek scleritler meydana gelmi ve bunlarn 蔞繠 da kendi aralarnda yeni gruplar tekil etmilerdir.

Kanatl segment: Kanatsz her segmentte oldu繠 gibi kanatl segmentte de esas ksm vardr; Tergum (thorax i蓾n kullanlnca notum ad verilir), sternum ve pleura. Bu ksmlarn herbirinde birtakm 驆ellikler varsa da 驆ellikle pleura da kanatll簜 uygun olarak 蔞k belirgin morfolojik farkllklar g顤lr.

Pleuron: Bu sclerit byk bir lateral plaka meydana getirecek tarzda genilemitir. Ventral olarak bulunan coxal 踦kntya, bacak, dorsal olarak yer alan kanat 踦kntsna kanat eklem oluturacak bi蓾mde ba簰anr. Pleuron, coxal 踦kntdan kanat 踦kntsna kadar uzanan bir pleural sutur aracl蹥yla bir 霵 par蓷 episternum ve bir ard par蓷 epimeron olmak zere ikiye ayrlmtr. Bu sutur pleurodema denen bir i apodemin invaginasyon 蓾zgisine iaret etmektedir. Pleuron 霵 ve arka ksmda sternum ile kaynar. Birleme alan 霵 ve arka ksmda birer k鞿r meydana getirir.

Notum: Bu alan anteriorda alinotum ve posterior da postnotum olmak zere 2 esas sclerite ayrlmtr. Alinotum kanatla do繢udan do繢uya birleen bir sclerit olup phragma denen bir anterior apodeme sahiptir.

Sternum: Bu plaka anterior ve posterior bantlar vastas ile pleura'ya ba簰anr. B騽lece oluan soket=cep i蔒rsine coxa yerleir. Orta b闤ge olan eusternumda bulunan dar oluk, apexe do繢u 蓷tallanr bi蓾mde ikiye ayrlarak furka isimli byk bir apodemin invaginasyon yerini iaret etmektedir. Eusternuma g顤e posterior olarak bulunan k踙k sclerit spinasternum, i蓨e tek bir k踙k apodem spinay tar. Spinasternum segmentler arasndaki membrandan meydana gelmekle beraber genellikle teekkl yerine anterior (霵de) olarak bulunan segmentle kaynam durumdadr.

楁 iskelet: ネitli segmentlerin apodemlerinin tmne i iskelet denir. Bunlar, byk kanat ve bacak kaslarnn tutunma yerleridir. Segmentlerin pleurodema ve furca'lar kesintisiz devaml bir bant meydana getirecek ekilde birbiri ucuna uyar (ancak verilen bu genel yap ile bu gn yaamakta olan b鐼e簨n thorax yaps arasnda pek az benzerlik bulunur. Baz ordolarda 蔞k ayr 顤nekler g顤ld蹞 gibi ayn ordo i蔒rsinde dahi ola簜nst farkllklar vardr. Bu gibi hallerde scleritlerin konumunu baz ana iaret noktalarna g顤e tayin etmek gerekir. Sutur ve apodemlere ek olarak bacak ve kanatlarn eklem yerleri en gvenilen iaretlerdir).

Bacak: K闥en olarak vcut yan duvarnn segmentsiz uzantlarndan (Annelida'nn parapodiumlarndan) tremi, daha sonraki geliim evrelerinde bugn, Tardigrada, Pentastomidae ve Onychophora'da g顤len, ucunda trnaklar bulunan Lobopodium lar olumutur. B鐼ek baca蹥 bunlarn, kaidede Coxapodit u ksmnda Telopodit olarak iki belirgin ksma ayrlmasyla ortaya 踦kar. Daha sonraki geliim basama蹥nda coxapodit herhangi bir b闤nme g飉termez ve Coxa (baca蹥n vcuda ba簰and蹥 yer) olarak kalr. Buna karn telopodit bir seri b闤nmeye u繢ayarak bazalden apikale do繢u Trochanter, Femur, Tibia, Tarsus olarak isimlendirilen ksmlara ayrlmtr.

Tipik bir thorax baca蹥; coxa, throchanter, femur, tibia, tarsus ve pretarsus olmak zere 6 ksmdan oluur. Coxa, vcutla eklemlenen par蓷 olup posterior olarak meron denen bir loba sahiptir. Genellikle ergin bir b鐼ekte tarsus 2 ile 5 segmente ayrlmtr. Pretarsus, Collembola' da ve b鐼ek larvalarnn 蔞繠nda k踙k belirgin bir son segmenttir. Di簟r ordolarda pretarsus tarsusun sonunda yer alan karmak 蔒ngel ve k踙k scleritler seti halindedir. Collembola ve Protura'da tibia ve tarsus kaynamak suretiyle tibio-tarsusu meydana getirir.

Genellikle b鐼ek baca蹥 yrme veya komaya yarayacak bir yapya sahiptir. Bununla beraber baka kullanma ama蔮arna uygun olacak ekilde 霵emli de簨iklikler meydana gelmitir. Bunlar arasnda byk 闤踙de gelimi bir femur ile s蔦ayc bacak (Orthpotera), karlkl duran kuvvetli dikenleri tayan yakalayc tip (Mantiste), yasslm ksmlar zerinde bol tyler olan yzc bacak (Notonectidae), scapel bi蓾minde kuvvetli ksmlar ihtiva eden kazc tip (Gryllotalpa) saylabilir.

Kanat: B鐼ek kanad di簟r canllarda rastlanmayan bir evrimsel gelimedir. Omurgasz hayvan grubu i蔒rsinde b鐼eklerden baka hi蓫ir hayvan grubunda kanat yoktur. Yarasa ve ku gibi u蓷n hayvanlarda kanat, de簨ikli簟 u繢am bir 霵 ekstremitedir. B鐼eklerde ise durum de簨ik olup bunlarda kanat vcut duvarnn notum veya dorsal plakann yan kenar boyunca da do繢u gelimesi sonunda meydana gelmitir. Yani vcut duvarnn "Paranotal" 踦kntlarndan oluur. B鐼eklerde kanatlarn i ksmna ba簰anan di簟r kas ba簰ants yoktur. Kas ve segment tamad蹥ndan hi bir zaman ye olarak de簟rlendirilemez. Tipik olarak pterygot b鐼ekte meso ve metathoraxtan 踦kan iki 蓾ft kanat vardr. Prothorax daima kanatszdr. Baz fosil formlarda prothoraxda levha eklinde lateral 踦kntlar g顤lmse de bu ksmda kanat olarak i g顤en bir yap henz bilinmemektedir.

Paranota 蓾ft duvarl olup, gelime sresince byyerek yasslar ve arasndaki bolu繠 miksos闤 doldurur. Kanatlarn geliimi ile ilgili iki kuram ileri srlm olup, Tracheal kuramda kanatlarn, suda yaayan b鐼eklerin g瓘s trakelerinden karaya 踦knca olutu繠nu ileri srmekte olup, kanatlarda solunga蔮arda bulunan kaslara rastlanmad蹥 i蓾n fazla kabul g顤memektedir, Paranotal kurama g顤e ise kanatlar vcut duvarnn paranota ad verilen 踦kntlarndan olumaktadr. Fosil formlardan elde edilen kantlar paranotal kanat geliimini destekler niteliktedir. Pterygota altsnf yelerinde (meso-metathoraxta) bulunur; bu altsnfn baz grup ve trlerinde sekonder olarak kaybolmu (bitler), bazlarnda yalnz erkek ya da diide mevcutken, baz gruplarda geliim evresinin ancak belirli bir evresinde meydana gelir ve daha sonra braklr (karncalarn eeysel bireylerinde oldu繠 gibi). Kanatlarn sonradan yitirilmesi, 驆ellikle ma簜rada yaayan b鐼eklerde ve paraziter yaama uyum sa簰ayan b鐼eklerde kullanlma gere簨 olmamas nedeniyle, yksek da簰arda yaayanlarda rzgarda srklenmemek i蓾n, saklanarak yaayan formlarda ise engele taklp yrtlmamas i蓾n yaygndr.

Yaps: Ana plan bakmndan b鐼ek kanatlar 蔞k basittir. Kanatlar iki membran ve bunlarn arasnda damar denilen destek fibrillerinden ibaret olan vcut duvarnn levha eklindeki uzantlardr. Kanatlarn kaide ksm, zerinde axillar sclerit denen bir grup k踙k scleritlerin yer ald蹥 membran yapsnda bir mentee vastasyla vcuda ba簰dr. Bunlar notumun kenar ile eklemlidir.

Kanat Damarlar: Kanatlarn 蔞繠nda bu ince membran destekleyen 蔞k sayda 蓾zgi eklinde kalnlam kuvvetli ksmlar vardr. Bunlardan bazalden apex'e devam edenlere boyuna damar denir. Bir ksm da kanad enine kat ederek uzun damarlar birbirine birletirir. Bunlara da enine damar denir. Damarlarn bir kanat zerindeki dzenine damarlanma denir.

Kanatlarn damar dzeni bakmndan b鐼ekler arasnda saysz farkllklar vardr. Bu farkllklar ordo, famiya, cins vs. tehislerinde kullanlr. Ancak ana damar g饘delerinin benzerliklerinden gidilerek genel bir damarlanma tipi verilebilir ki bu tamamen ematik olup 蔞k saydaki 顤ne簨n ortak yanlarn temsil eder. Herbir ana damarn ayr bir ismi vardr. 酨imler kanadn 霵 kenarndan geriye do繢u izlenen bir sraya g顤e verilmitir. Damarlarn isimlerini ifade etmek i蓾n standart ksaltmalar yaplr.

Costa (C): Genellikle kanadn kalnlam olan 霵 kenarn oluturur, dallanmamtr.

Subcosta (Sc): Costann hemen gerisinde yer alr. Tipik olarak subcosta iki dala ayrlmtr.

Radius (R): Subcostadan sonra gelen ana damardr, olduk蓷 kuvvetlidir (Kaide ksmnda ikinci axillar sclerit ile birlemitir). R ve Rs (radial sector) olmak zere 2 kola ayrlr. Rs de 4 esas dala ayrlr.

Media: K踙k median axillar scleritler ile eklem oluturan iki damardan biridir. Kaide ksm genellikle bir 踤knt i蔒risindedir.

Cubitus (Cu): 愲i ana dala ayrlr (median axillar scleritler ile eklem oluturan bir damardr). Kaide ksm ve Cu2 bir 踤knt sahas i蔒rsindedir. Cu1 ise bir kabart 蓾zgisi boyunca devam eder ve dallanr (2 dal= Cu1a , Cu1b).

Cubital oluk (cf): Kanadn katland蹥 蓾zgi boyunca yer alan bir hat eklindedir. Bu iz bir damar karakterinde olmamakla beraber, cubital ve anal damarlarn arasndaki snr oluturmas nedeniyle 霵emlidir.

Anal damarlar (1A, 2A, 3A vs.): 3. axillar sclerit (3 ax) ile smsk ba簰antldr. Kaide ksmnda birbiri ile kaynaan ya da birbirine yakn bulunan bir grup damardr.

Jugal oluk (Jf): Kanadn kaide ksmnda porterior k籚eyi meydana getiren k踙k bir alan olan jugal ksm ile anal alan birbirinden ayran bir kat yeri 驆elli簨ndedir (3 jugal alan 蔞k sabit bir kanat ksmdr).

Enine damarlar: Bu damarlar, birletirdikleri damarlara g顤e isimlendirilir. Bunlar ifade etmek i蓾n ksaltmalar aa蹥daki tabloda g飉terildi簨 gibi daima k踙k harflerle yazlr. Ancak bir seri oluturduklar zaman ayrca numaralanr. 琀ne簨n 3. costal enine damar gibi. Bu kuraln sadece bir istisnas vardr. Yalnz kanadn kaide ksmnda costa ve subcosta arasnda bulunan enine damara humeral enine damar denir. Ayrca Costa ile subcostaya veya R arasnda costal (c) damar; Radiusun 霵deki tek kaln ile yani R ile Rs sekonder kolu arasnda radial (r); Radius 3 ile radius 4 arasnda sectoral (s); Radiusun ikinci sekonder kolu ile mediann ilk kolu arasnda radio-medial (r-m); Mediann kollar arasnda medial (m); Media ile Cubitus arasnda medio-cubital (m-cu); Cubitusun kollar arasnda cubital (cu); Cubitus ile anal damar arasnda cubito-anal (cu-a); anal damarlar arasnda anal (a) damar yer alrlar.

Enine Damarlarn Terminolojisi

Birletirilen damarlar Enine damar ad Ksaltma

Costa-subcosta Humeral h

Subcosta veya R Costal c

Radius 霵deki kolu-sekonder Radial r

Radius 3- Radius-4 Sectoral s

Radius sekonder-media Raido medial (r-m)

Media kollar Medial m

Media-cubitus Medio-cubital (m-cu)

Cubitus kollar Cubital (cu)

Cubitus-anal Cubito-anal (cu-a)

Anal damar Anal (a)

THORAX KASLARI VE UサA

Kutikulann olumasyla birlikte Annelid'lerdeki yuvarlak kaslar, enine kaslar halini alm ve integmentin belirli b闤gelerine ba簰anarak ye kaslarn da oluturmutur.

U蔂a ilevi meso ve metathoraxtaki kaslar tarafndan yklenilmi olup, g瓘s kaslarnn do繢udan do繢uya (kanat hareketi daha yava) ya da dolayl etkisiyle ger蔒kletirilir. Dolayl etkiye sahip kaslar kanatla ba簰antl de簨ldir, bu kaslar vcut duvarn hareket ettirmek suretiyle kanatlarn hareketini sa簰ar, kanatlar 踦rplmadan daha 蔞k bir titreim hareketi ile y霵lendirilir (prothorax i蓾nde yer alan vertikal kaslarn da kaslmalar sonucu, tergum alttan ve stten aa蹥 蔒kilerek kanadn yukar do繢u hareket etmesi sa簰anrken, boyuna kaslar bu hareketin tersi hareket olarak kanatlar aa蹥ya indirir).

尟 KANATLI G嫊 DAVRANMA

愮kel kanatl b鐼eklerde her kanat 蓾fti kendi bana ba蹥msz, fakat senkronize edilmi (iki kanat 蓾fti de ayn zamanda 踦rplr) olarak 踦rplr. Di簟r gelimi kanatl b鐼eklerde, aerodinamik bakmdan daha uygun bir yap kazanlmas i蓾n, ilevsel 霵 ve arka kanatlarn birbirine ba簰anmasyla olur. 琄 kanat, u蔂a ilevini yrtmek i蓾n gelierek bym, arka kanat ise k踙lm, iyi u蓷n b鐼eklerde ise 霵 kanadn bir par蓷s gibi hareket etmeye balamtr. 琄 ve arka kanadn birbirine ba簰anmas i蓾n 蔒itli yaplar gelimi olup, Jugatae olarak snflandrlan ilkel kelebeklerde, 霵 kanat bazalinin arka ksm, Jugum denen parmak bi蓾minde bir 踦knt tar. Jugum ve distalinde yer alan kl demeti arka kanadn arka alt ksmna ge蔒rek iki kanad birbirine ba簰ar, Frenatae grubuna giren modern kelebeklerde ise, arka kanat costasnn bazelinde yer alan ve uzun kllarla donanm Frenulum olarak isimlendirilen 踦kntnn 霵 kanadn arka kenar alt ksmnda bulunan Retinaculum denen b闤geye tutunmasyla iki kanat birbirine ba簰anr. Diptera'da arka kanatlar, Strepsiptera takmnda ise 霵 kanatlar tamamen kaybolmu olup, denge organ g顤evini g顤en yap haline d霵mtr ve sineklerin bazlarnda daha ileri aama olarak metathoraxn tamamen k顤elmesiyle iki kanatllk olumutur, de簨ikliklerle d顤t kanadn sanki iki kanatm gibi hareket etmesi sa簰anmtr.

 

ABDOMEN

Abdomen vcudun 踙nc ve posterior ksmdr. Ergin devrede bacaklardan mahrum olan bu ksm, thoraks ile karlatrlrsa olduk蓷 basit bir yapya sahiptir. Esas olarak 12 segmentten olumasna ra繜en bu segmentlerin tm ancak Protura'nn embriyo devrelerinde g顤lebilir. Embriyonik olarak 11 segment (sadece Collembola takm embriyolojik olarak, 9 segment ve bir telsona sahiptir) ve s闤om kesesi ile gangliyonu olmad蹥 i蓾n segment olarak kabul edilmeyen "Telson" dan olumutur. Baz formlarda 顤ne簨n, ergin Collembola' da (alt segment) oldu繠 gibi segment saysnda byk azalmalar vardr. Karasineklerde oldu繠 gibi b鐼ek gruplarnn 蔞繠nda abdomenin son segmentleri dinlenme halinde kendinden 霵ceki segmentlerin i蓾ne 蔒kilebilen 蓾ftleme organlarna d霵mtr. Kural olarak diilerin eeysel a踦kl蹥 8. segmentte ya da onun arkasnda olup erkeklerinki 9. segmentten dar a踦lr. Bu iki segmente Genital segment, bundan 霵ceki segmentlere Pregenital, sonraki segmentlere de Postgenital segmentler denir.

Segmentlerin yaps: Ergin b鐼ekte tipik abdomen segmenti:

1- Tergum veya dorsal plaka,

2- Sternum veya ventral plaka,

3- Tergum ve sternumu birletiren lateral membran ksmlar,

4- Genellikle lateral membranlar zerinde ve her iki yanda yer alan stigma ksmlarndan oluur.

Baz larva ve erginlerde lateral membran zerinde scleritler vardr. Bunlar da kesinlikle ilkel ekstemitelerin k顤elmi subcoxal scleritlerdir .

Ekstremiteler: Bunlar iki grup halinde ele alnabilir:

1. 鈜eme faaliyeti ile ilgili olmayanlar,

2. パftleme ya da yumurta koyma faaliyetinde kullanlanlar.

鈜eme ile ilgisi olmayan tipler: Terminal segmentler bir yana braklacak olursa, ergin b鐼eklerin 蔞繠nun abdomeninde ekstremite bulunmaz. Thysanura'da oldu繠 gibi baz ilkel formlarda dejenere abdomen bacaklar, sytiluslar halinde g顤lmektedir. 閍e taslaklar, ergin evrede 驆ellikle ilk 7 segmentte tamamen kaybolur. 10. segment postgenital segmentlerin en ilkeli olup, 蔞繠nlukla sternumu k踙lmtr. K顤elme durumuna g顤e son segmentin plakalar baz gruplarda telsonu anal kapak gibi 蔒virir. Bu plakalardan dorsalde bulunan bir par蓷l tergumu Epiprokt, ansn alt tarafnda bulunan ve sternumdan tremi bir 蓾ft plak踦k ta Paraprokt olarak isimlendirilir. Epiprokt ve paraproktun arasndaki ba簰ant zarndan 踦kan ve son segmentin (11. segment) ye tasla蹥ndan olutu繠 sanlan ve hemen hemen btn b鐼eklerde bulunan Cercus ise harekette kullanlmayp duyarga g顤evi g顤en bir abdomen yesidir. Ayrca Trichoptera gibi baz gruplarda, erkek organn bir ksm bi蓾mindedir.

鈜eme ile ilgili tipler: Bunlar genellikle 8 ve 9. segmentlerin extremiteleridir. Dii ovipositoru, birinci, ikinci ve 踙nc valvula olmak zere yaprak 蓾ftinden meydana gelmitir. 1. valvula'lar 8. segmentin plaka eklindeki valvifer denen ksmlarndan 踦kar. Valvifer ve valvula muhtemelen genel Arthropod segmentinin coxapodit ve telepodit'ine karlktr. 愲inci valviferler, ventral olarak ikinci valvula ve dorsal olarak 3. valvula 蓾ftini meydana getirir. Testereli arlar gibi (Tenteridinidae) ovipositoru iyi gelimi b鐼eklerin 蔞繠nda 1. ve 2. valvulalar i ksmlarnda, yumurtalarn aa蹥ya do繢u inmesine yarayan bir kanal bulunan delici ve kesici bir organ oluturur. 3. valvulalar ovipositorun 蔒kildi簨 bir kn veya klf halindedir. Orthopterada her 3 valvula 蓾fti de ovipozitor'u meydana getirecek ekilde birleir veya 2. valvulalar yumurta tayan k踙k bir organ halindedir. Valvulalarn gelimedi簨 veya hi g顤lmedi簨 ordolarda abdomenin apikal segmentleri ovipozitor g顤evini yapan uzanabilir bir tp haline gelmitir. Diptera ve Lepidoptera i蓾nde bunun 顤neklerine rastlanr.

Erkek fertlerde 9. segmentin ekstremiteleri birleerek 蓾ftleme (kopulasyon) organn meydana getirir. Bazen 10. segmentin ksmlar da 蓾ftleme organnn yapsna katlabilir. Her ordoda, bu organ genellikle temel 驆ellikler g飉terir ancak yine her grupta byk de簨ikli簟 u繢amtr ve bu b闤ge b鐼ek sistemati簨nde 蔞k 霵emli karakterler i蔒rir. Farkl ordolarda bu yaplar i蓾n uzlama sa簰anncaya kadar herhangi bir grup i蓾n kullanlan terminolojiden faydalanmak yerindedir.

Ergin abdomenindeki yelere gelince : Baz ilkel b鐼eklerin ergininde g顤lr, Collembola bu ye kalntsnn yardmyla ileri do繢u s蔦ar; Ventral Tp (karn tp), ilk abdomen segmentinin ye kalntsdr, ucundan hemolenfin basksyla iki u baloncu繠 踦kar, temizlenmeye, solunuma, su almaya ve yapmaya yarar. Retinaculum 踙nc segment zerindeki bir ye 蓾fti olup, d顤dnc segmentin ye 蓾ftinden k闥en ald蹥 kabul edilen Furcula (s蔦ama 蓷tal) nn kancas olarak g顤ev g顤r.

 

SES ケKARMA ORGANLARI

Pek az b鐼ek grubu 驆el ses 踦karma organna sahiptir. B鐼eklerde genel olarak kanat membran, vcut duvarnn belirli bir ksm veya 驆el membranlarn titreimi ile ses dalgalar meydana getirilir. Bu alanlar amaca uygun yaplar tarafndan harekete ge蓾rilir. ネkirgeler basit bir mekanizma ile ses 踦karr; ard kanadn 霵 kenar 霵 kanadn kalnlaan damarlar zerine srtlr ve ard kanatlar titreim yapar. Baka 蔒kirgelerde femurun i yznde k踙k dilerle bezenmi bir alan vardr. Bu alan 霵 kanatlar zerine srtnr ve onu titretirir. Knkanatllarda (Coleoptera) oldu繠 gibi baz ordolarda przl ksm ve srtnen ksm srasyla bacak ve g饘de zerinde bulunur. Bu durumda da vcut duvarnn titreim alann oluturmas gerekir. Bu tarz 驆el bir mekanizma Cicada'larda gelimitir. Cicada'larda abdomenin kaidesine yakn bir yerdeki ventral bir 踤knt veya cep i蓾nde bir membran sistemi yer almtr. Bu membranlardan ilki i蓨eki bir kas ipli簨ne ba簰dr. Kasn kaslmas ile membran i蔒 蔒kilir kas geveyince membran hzla eski yerine gelir. Bu hareketler byk bir hz ile birbirini izleyecek olursa ses dalgalar meydana getirir. Di簟r membranlar ise ses reflekt顤 gibi i g顤r.

ANATOM

S嵣D嵬嵱 S嵞TEM:

Sindirim sistemi, sindirim kanal ve buna do繢udan ya da dolayl olarak ba簰anan 蔒itli bezlerden meydana gelir. Bu bezler yardmc bezler tkrk bezleri, k顤 barsak (蔒kumlar, Caecum: 蔞繠lu Caeca) ve malpigi tpleridir.

Sindirim kanal: Sindirim kanal 霵de a蹥z ve arkada ans a踦kl蹥 olan, vcudu batan sona kateden bir boru eklindedir. 琄, orta ve art olmak zere ksma ayrlr. Genel olarak bu b闤geler srasyla stomadeum, mesenteron, proctodeum ismini alr. プ繠nlukla stomadeum ile mesenteron arasnda stomadeal veya cardiac kapak踦k, mesenteron ile proctodeum arasnda proctodeal veya pyloric kapak踦k (valv) yer alr. Yap olarak stomadeum ile proctodeum ektodermden, mesenteron ise endodermden gelimitir. Birka ilkel b鐼ekte sindirim kanal basit ve boru eklindeyken bir 蔞繠nda bu ksmlarn herbiri fonksiyonlarna g顤e bir takm alt b闤mlere ayrlr.

STOMADEUM: 琄 barsak. Epiteli intima olarak bilinen kutikula i蔒rir; bata bulunan a蹥z a踦kl蹥 ile balar. Bu ksm genellikle 3 esas b闤me ayrlr.

1. Az 蔞k boru eklinde bir 霵 b闤m 驆efagus (oesophagus= yemek borusu): Halka kaslarn zayf gelimesi ve boyuna kaslarn kaybolmasyla 驆ellik kazanmtr.

2. Geni bir kursak (crop): プk zayf halka ve boyuna kaslarla donatlmtr. プk fazla genileme yetene簨ne sahip olan kursak, 蔞繠nlukla besin ya da havayla doludur.

3. Proventriculus (霵 veya 蓾繐eyici mide): Halka ve boyuna kaslar 蔞k iyi gelimitir. 楁 tarafta intimann diken, di ve 蔒itli ekillerdeki bir蔞k 踦knts, kaslarn etkisiyle birbirine srtlr ve bu arada besin par蓷lar 瓘tlr.

畤efagus ile kursak arasndaki snrda kesin olmayp 驆efagusun a蹥za a踦lan ksmnda kas yaps ile kesinlikle ayrt edilmeyen bir farinks (pharynx=yutak) vardr.

4. Valvula Cardica (mide giri kapa蹥) ise: Ortabarsa簜 a踦lan ve besinin geri d霵mesini engelleyen, bir epitel kvrmdr.

MESENTERON: Sindirimin byk bir ksm sindirim kanalnn orta ksmnda yaplr. Bu b闤geye ventriculus veya mide denir. Endodermden meydana geldi簨 i蓾n intimayla astarlanmamtr. Genellikle tp eklinde olmakla beraber belli ksmlar halinde alt b闤mlere de ayrlr. 琀ne簨n Hemiptera'da 3 veya 4 b闤m ayrlmtr. Mesenteron da do繢u parmak eklinde tipik d 踦kntlar 蔒kumlar verir. Bunlar genellikle midenin 霵 b闤gesinde bulunmakla beraber posterior konumda da olabilir. ネkum denen tp踙kler orta barsak yapsndadr ve barsak yzeyini artrrlar.

B鐼eklerin orta barsak epiteli kaba besin par蓷larnn yaralayc etkilerini engelleyen mukoz hcrelerine sahip de簨llerdir; bunun yerine 驆ellikle kat besinle beslenen b鐼eklerde genelde orta barsak epiteli tarafndan salglanan koruyucu bir yap peritrofik membran (besin zar) vardr. Bu zar kitin fibrillerden yaplmtr ve ana maddesi proteindir. Zamanla sindirimin ileri evrelerinde bu zar yklr ve yeniden yaplr. Baz trlerde bu zar 霵 ve orta barsak etrafnda bulunan 驆el epitel hcrelerinden srekli salnan maddelerden oluur. Besinin etrafn 蔒viren bu zar son barsa簜 do繢u bir torba gibi uzayp gider. Sindirilen besin ve sindirim enzimleri bu zardan ge蔒rler. Her besin almnda bu zar yeniden oluur. Dolaysyla barsak epiteli zararl etkilerden korunmu olur. Bitki 驆suyu emenlerde bu zar yoktur. Kan emenlerde ise 蔞k ince olarak geliebilir. Peritrofik membrann bir di簟r g顤evi de besindeki mikroorganizmalarn vcuda giriine engel olmasdr; yani enfeksiyonu engeller.

Ventrikulus alnan besine g顤e baz b鐼eklerde de簨ikli簟 u繢amtr. Heteroptera'da orta barsak d顤t b闤geye ayrlmtr ve i蓾nde bakteri bulunan bir 蔞k sekum yer alr. Heteropterler bitki 驆suyu ile beslenirler; karbonhidrat dnda di簟r gerekli besinleri alabilmek i蓾n byk miktarda bitki 驆suyu emmek durumundadrlar. Fazla miktarda alnan svdaki ar su hzl bir ekilde atlmak zorundadr, bu nedenle orta barsakta de簨iklikler meydana gelmitir. Fazla suyun atlmas hemolenfin yo繠nlu繠nun korunmas ve enzim aktivitesini kolaylatrmak i蓾n gereklidir. Lepidoptera, Hymenoptera ve Diptera takmna ait trler yalnzca ergin d霵emde bitki 驆suyu ile beslenirler; bu gruplar geliimini tamamlad蹥 i蓾n az miktardaki besine (驆su) sadece yaamlarn devam ettirebilmek i蓾n ihtiya duyarlar. Larva d霵eminde depo edilen besinler genelde yumurta geliimi i蓾n yeterli olur. Ergin d霵emde alnan bu besinler ktikula ile kapl depo g顤evi yapan kursakta saklanr ve gerekli oldu繠nda az miktarda orta barsa簜 g霵derilir.

Heteroptera ve benzeri b鐼eklerde depo g顤evi yapan bir kursa蹥n bulunmamas nedeniyle besindeki fazla suyun olabildi簨nce hzl atlmas gerekmektedir. Bunun i蓾n bu b鐼eklerde suyu kolay ge蓾ren geni rektum yaps gelimitir, ayrca orta barsa蹥n 3. ve 4. b闤geleri arasnda suyun rektuma akn sa簰ayan bir daralma vardr ve 4. b闤genin hemolenfdeki suyu aktif olarak uzaklatrd蹥na inanlr.

Proctodeum: Bu b闤ge farkl b鐼ek gruplarnda byk 闤踙de de簨iklik g飉termekle beraber genel olarak 霵den arkaya do繢u u ksmlara ayrlmtr.

1- Pylorus: Atk madde ve malpigi tbllerinden gelen maddelerin topland蹥 ksm.

2- Valvula pylorica: Besin zarnn (peritrofik membran) mekanik par蓷lanmasn sa簰ar.

3- 愮eum (ince barsak): Son barsa蹥n orta ksmn oluturur.

4- Kolon (kaln barsak):

5- Valvula rektalis: Kuvvetli bir daralma yapar, besin zarnn ortadan kalkmasn sa簰ar.

6- Rektum (art barsak): En 霵emli g顤evi suyun rektal papillerce emilimini ve dknn kuvvetli kaslarla sktrlmasn sa簰amaktr. Buras do繢udan ansle birleir. プk defa kasl bir kese eklinde bymtr. Sineklerde peritrofik zarn par蓷lanmasna da katklar olur.

Metamorfoz srasnda sindirim kanalnda gerek ekil gerekse histolojik bakmdan belirgin de簨iklikler olmaktadr. Bu de簨meler ayn trn bireylerinin beslenme eklinin gen ve erginlerde ayn olmamasndan ileri gelmekte olup bir 蔒it adaptasyondur.

Protein miktar fazla besinlerle beslenen b鐼eklerde sindirim kanalnn di簟rlerine g顤e daha ksa oldu繠 genel bir kandr. Imms'e g顤e en uzun sindirim sistemi svlar ile beslenen b鐼eklerde g顤lmektedir. Bunlarn sindirim kanalnn uzunlu繠 bitki ve hayvanlarn kat dokularyla beslenen b鐼eklerinkinden daha fazladr. Ancak vcut svlar ile beslenen Hymenopter larvalar Imms'in yapt蹥 genellemenin dnda kalmaktadr. ⑽nk bunlarda sindirim kanal ksadr.

Malpigi tpleri: Pek az istisna ile b鐼eklerin sindirim kanalnda mesenteron ile proctodeum'un birleti簨 yere yakn bir yerde ince tp grubu yer alr. Bunlar boaltm ile g顤evli olan malpigi tpleridir. Saylar 1-150 arasnda de簨ir. Aphidlerde oldu繠 gibi baz gruplarda bulunmaz.

Labial bezler veya tkrk bezleri: B鐼eklerin 蔞繠nda sindirim kanalnn altnda labiumla ba簰antl 1 蓾ft bez yer alr. Bu bezlerden herbiri 霵e do繢u uzanan bir kanala sahiptir ve bunlar bata tek bir kanal halinde birleerek labium ve hypopharynx arasnda kalan preoral (a蹥z bolu繠) bolu繠na a踦lr. G顤evleri farkl olup hamamb鐼e簨 gibi gruplarda genellikle tkrk salglarlar. Tkrk salgs, a蹥z par蓷larn nemlendirir, besin ve di簟r maddeler i蓾n 踤zc etki g飉terir veya Apis mellifera 'da oldu繠 gibi sindirim enzimlerini kapsar. Lepidoptera ve Hymenoptera larvalarnda ise larva veya pup muhafazas i蓾n ipek salglarlar. Kan emen b鐼eklerde kann emilmesi srasnda phtlamay 霵lemek i蓾n antikoagulin maddesi salglar.

Sindirim:

A蹥z bolu繠 ile yutak, kuvvetli kaslara sahiptir. A蹥z ve a蹥z bolu繠nun sindirim bakmndan 霵emi Mandibular, Faringial ve Labial bezler gibi isim alan tkrk bezlerinin varl蹥ndan ileri gelmektedir. Ayrca bu b闤gede yer alan faringial ilik 驆ellikle Hymenoptera ve Lepidoptera gibi emici a蹥z yapsna sahip b鐼eklerde 蔞k iyi gelimitir ve svlarn tanzim edilmesinde kullanlr. Bu yap sokucu ve 蓾繐eyici a蹥z yapsna sahip b鐼eklerde de vardr fakat besinlerin a蹥zdan 驆efagusa ge蓾inde rol oynarlar. Yemek borusunun (畤efagus) i蓾 ince bir deri ile 顤tlmtr. Kursak, alnan besinin saklanarak 蓾繐eyici mideye ksm ksm ge蓾rilmesine yarar. 楁 yzeyi bir takm kitinsel, di gibi 踦kntlarla kapl olan 霵 veya 蓾繐eyici mide, besinin ufalanmasn sa簰ar; fakat yzeyi kitinsel oldu繠ndan besin absorbsiyonu olmaz. Kursa蹥n ilevlerinden biri de yenen besini sindirilene kadar bekletmektir. ネitli ergin sivrisinekler ve kan emen Diptera trleri, normal koullarda kan ve protein i蔒ri簨 fazla olan di簟r besinleri, do繢udan do繢uya ortabarsa簜 g霵derdikleri halde 驆ellikle eker kapsayan besinleri bir sre kursakta bekletmektedir. Bu b闤ge i蔒rdi簨 kitinize di ve 踦kntlar nedeniyle ilk sindirimin yapld蹥 yer olarak bilinen Proventriculus, kursak ile ventrikulus arasnda yer alr; besinleri par蓷lama ve kartrma ile g顤evlidir. Ayrca kat besinlerin geriye do繢u hareketini engelleyen bir kapak gibi g顤ev yapar fakat sv besinlerin geriye do繢u hareketini engelleyemez. Buradan orta barsak veya di簟r ad ile Ventriculusa (mide) ge蔒n besin maddesi, sindirim i蓾n gerekli svlarla karlar ve yava yava sindirilerek absorbsiyona u繢ar. Ventriculus sindirim kanalnn balca salg b闤gesidir. Sindirim sistemi epitelinin 蔞繠nlukla silindir eklinde hcrelerden oluan tek tabakal bir epitel oluu b鐼ekler i蓾n karakteristiktir. Bu epitel, kvrmlar ve katlar meydana getirmek suretiyle salg ve absorbsiyon yzeyini artrmaktadr. Bu dokudaki byk hcreler genellikle sindirim yapma yetene簨ndedir. Sindirimle ilgili balca iki hcre tipi vardr. Biri "silli silindirik" hcreler, di簟ri ise "goblet" hcreleridir. Goblet hcrelerinin g顤evi sindirim salglarn biriktirip salglamaktr. Silli silindirik hcreler ise sindirim enzimlerini meydana getirmekte ve emilme olaynda rol oynamaktadr. Salglanan enzimler genel olarak lipaz, maltaz, ve tripsin olup ayrca baz 驆el maddelerin sindirimini yapacak 驆el enzimler de salglanr. 琀ne簨n elbise gvesi larvalar kl benzeri maddelerin sindirilmesini sa簰ayan keratinaz enzimine sahiptir.

Besin sindirildikten, yani byk bir ksm absorbsiyona u繢adktan sonra art barsa簜 ge蔒r. Burada (霵 ksmda) az miktarda absorbsiyon olur; 驆ellikle besin artklarndan kalm olan su bu b闤mde alnr. Dk maddeleri rectumda rektal papillerce suyu tekrar alndktan sonra buradaki kuvvetli kaslarla sktrlr ve kuru halde ansten dar atlr.

Baz b鐼ekler aldklar sellozlu besinleri sindirecek enzime yeterince sahip de簨ldirler; bu sebep ile bunlarn art barsaklarnda bulunan mikroorganizmalar sindirim iini yapar. 琀ne簨n Termitler (Isoptera)'de durum b騽ledir. Baz b鐼ek gruplar 顤ne簨n yaprak bitleri (Aphididae) aldklar fazla miktardaki ekerli svlar art barsaktaki 驆el bir ksmda toplayp Cornicle aracl蹥yla dar atarlar.

B鐼eklerin Kolesteral ve B grubu vitaminlere ihtiya蔮ar biliniyor ise de, bu konudaki bilgiler henz yetersizdir. Ancak baz gruplarda gerekli vitaminlerin simbiyotik mikroorganizmalar tarafndan sa簰and蹥 bilinmektedir.

 

DOLA溓M S嵞TEM

B鐼eklerin dolam sistemi vcutlarnn dorsaline yerlemi ve iki ksma ayrlabilen bir boru sisteminden olumutur. Abdomende bulunan pompalama organ, kalp ad ile anlr. Her segmentte az 蔞k ikin bir ksm olan bir sra ufak b闤melerden ibarettir. Bu b闤melerin yanlarndaki ostium adn alan yarklar kann i蔒ri girmesine yarar. Thorax i蔒rsinde bulunan ksm kalbin basit bir tp eklindeki uzants Aort'tur. Aort genellikle ba i蔒risinde sonlanr. Baz b鐼eklerde kan dolamna yardmc olmak zere kalpten baka yardmc pompalama organlar da bulunur. Kalp, kan genellikle kapal olan posterior ksmdan pompalayarak anteriora do繢u ban i bolu繠na boaltr. Kan buradan geriye do繢u vcut bolu繠 i蔒rsine akarak 蔒itli doku ve organlar ykar; sonra kalp i蓾ne 蔒kilir ve tekrar 霵 ksma pompalanr. Kann dolat蹥 vcut bolu繠na hemocoel denir. Bu tip dolama bilindi簨 gibi a踦k dolam denir. Vcut bolu繠nda dolaan kan yani hemolymph sv olan plasma ve hemocyteleri i蔒rir. Kan besin maddelerinin organlara nakli ve oradan artk maddelerin uzaklatrlmasn sa簰ar. Memelilerdeki lenf sisteminin 鐰evinin bir ksmn da g顤r. Kann g顤evlerinden biri de hidrolik basn sistemini 蓷ltrmasdr; b騽lece vcudun bir yerindeki basn gerekli yere iletilir. B鐼eklerde hemolenf hemoglobin i蔒rmez bu nedenle oksijen (O2) ve karbondioksit (CO2) kimyasal olarak de簨l fiziksel solsyon olarak tanr.

Dolam sistemine ait baz yardmc organlarn varl蹥ndan bahsetmitik. Yardmc veya alary denen kas bantlar kalp ve tergitlerin lateral kenar ile ba簰antldr. Kaslar kalbin 蔒vresindeki alan ve vcut bolu繠 arasnda tam bir izole alan oluturur ki buna Dorsal Diyafram denir. Bu durumda bu ksmn kalpteki b闤m Dorsal Sinus veya Perikardial sinus olarak adlandrlr. Bu diyafram ve sinus yanlzca kalp boyunca uzanr ve aort b闤gesinde devam etmez. Esasnda hemolenfin i蓾nde akt蹥, ger蔒k kapal damar sistemindeki damarlarn 鐰evini g顤en boluklara Sins denir. Diyaframlar tam olarak geliti簨nde genel vcut bolu繠 veya hemos闤 sinse ayrlr. Bilindi簨 gibi Dorsal diyafram abdominal bolu繠n i蓾nden sindirim kanalnn stnde uzanr ve kapanan kan alan dorsal veya perikardial sinus olarak bilinir. Perikardial sins abdominal tergann altnda yer alr ve kalp bu ksmn i蓾ne yerlemitir. Ventral diyafram (gelimi oldu繠 zaman) ventral sinir eridi ganglionlarnn hemen stnde abdominal bolu繠n i蓾nde uzanr. Ventral diyafram ile snrlanan bu alan ventral ya da Perineural sinus olarak adlandrlr. Dorsal ve ventral sins arasnda ise i organlar da i蓾ne alan boluk Visceral sinus tur.

Hava keselerinin Dolamdaki Fonksiyonu: Vcut bolu繠ndaki hacimleri byk sinslerde kan dolam, dar lmenli damarlardakinin aksine 蔞k yavatr. Bu nedenle bu b闤gelerin besin almalar g蔮eir. Bu durumda bu hacimlerin k踙ltlmesi i蓾n yardmc baz yaplar gelimitir. Hava keseleri, bu sinslerin sktrlarak hacminin k踙lmesini ve dolaysyla kan dolamnn hzlanmasn sa簰ar. Uzun zaman, hava keselerinin, u蓰cu b鐼eklerde, sadece oksijen sa簰ad蹥na inanlmt. Fakat bu keselerin dolam sistemini etkileyerek enerji maddelerinin ulamn hzlandrd蹥 saptanmtr. 畤ellikle ar ve sineklerde 蔞k byk olan hava keseleri, vcut bolu繠nu etkin bir ekilde daraltarak hemolenfin iletimini hzlandrr. Keza son deri de簨iminden hemen sonra, kvrlm ve burumu integment ve kanatlarn dzgnlemesi i蓾n hemolenf basncnn arttrlmas yaamsal 霵eme sahiptir. Hava keselerinin iirilmesinin yansra, yutulan havann ba蹥rsaklara doldurulmasyla da byk bir i basn oluturulur. Bu da hemolenf sinslerinin sktrlmasn ve dolaysyla hemolenf basncnn ykselmesini sa簰ar.

B鐼ek kan 4 霵emli g顤evi yrtr:

1- Sindirilmi besin maddeleri sindirim sisteminden absorbe edilir ve organlara tanr. Organlarda meydana gelmi, artk maddeler boaltm organna getirilir. Ayrca hormonlar da kaynaklarndan organlara kanla tanr.

2- Solunum; b鐼eklerin hepsinde trakeoller hcrelerin btnne ulaamamakta ve buralarda direkt solunum yaplmamaktadr. 稕phesiz bu hcreler ihtiyac olan O2 yi kanda erimi olarak bulunan O2 deposundan almaktadr.

3- Korunma; hemositler belli bakteri ve parazitleri elimine ederler. Yaralarn onarlmas yine kan veya onun hemositleri ile yaplr.

4- Hydrolik g顤ev: Kan volmnn btnyle vcut duvar i蓾nde bir tarafndaki basnc di簟r b闤mne nakledilebilmektedir. Bu mekanik durum, vcutta bir蔞k yerlerde faydal olmaktadr. Kan basnc thorax ve abdomen veya ikisinin birden kontraksiyonu ile dzenlenmektedir. Kan basncnn birbirini takiben artmas ve azalmas solunum hareketi ile ortaya 踦kmakta ve trakelere ait hava ceplerinin boalmas ve dolmasn sa簰amaktadr. Lokalize edilmi bir kan basnc g闣lek de簨tirme srasnda d derinin 蓷tlamasna yardmc olur.

Kan kalbe ostiumlardan emilir ve peristaltik hareketlerle 霵e srlr. Kalp 蔒perinin birbirini takiben kaslma gevemeleriyle emilen kan 霵 tarafa g霵derilir. Bu, kalbin elastikiyeti ve kas yaps ile olur. (Aliform kaslar ve bununla ba簰antl di簟r kaslar). Baa boaltlan kan oradan vcut bolu繠na akar. Otomatik kalp atlarnn sinir stimlasyonu ile mi, yoksa sinir stimulasyonu olmadan otomatik olarak kalbin kendisinin kaslp geveme kabiliyetinden mi oldu繠 henz bilinmemektedir.

SOLUNUM S嵞TEM

Trake sistemi: B鐼eklerin 蔞繠nda havay hcrelere kadar g霵deren trake sistemi denen bu sistem solunumu sa簰ar. Baka hayvanlarda solunum, deri veya akci簟rlerle ba簰antl olan kan dolamnn iidir. B鐼eklerden baka pek az Arthropoda grubunda iyi gelimi trake sistemi vardr (Bunlar Arachnida, birka Crustacea ve Chilopodann 蔞繠 saylabilir. K顤elmi trake tpleri Onychophora ve Diplopoda'da g顤lr). Trake sisteminde karmak yapdaki borucuklar daha ince borucuklara ayrlr ve bunlar da sonunda k踙k bir hcre grubuna ular. B鐼eklerde trakenin bu kark dallan omurgal hayvanlardaki damar ve klcal damarlara analogdur.

Trake Sisteminin Esas Ksmlar

Trakeler her segmentte belli gruplar oluturur ve havay dardan segmental olarak sralanan stigma'lar aracl蹥 ile alr. Stigma trake sisteminin dtaki a踦klklardr. Vcudun lateralinde, genellikle de pleurada yer alr. K踙k bir alanda snrlanmtr ve etraf belirgin skleritlerle 蔒vrilidir. Basit ekildeki stigma Apterygotlarda bulunur ve stigma do繢udan trake i蓾ne a踦lr. Stigma, stigma a踦kl蹥 ve atriumdan oluur. Baz gruplarda elek eklinde bir yap g顤lrken bazlarnda tylerle kapldr. Bu yaplar trake sistemine toz ve su gibi maddelerin giriini engeller. Baz b鐼ek gruplarnda stigmalar i蓨en veya dtan kapakl olabilir. Karasal b鐼eklerin 蔞繠, su kaybnn kontrolnde 霵emli olan kapatma mekanizmasna sahiptir. Stigmalar trake g饘desine a踦lr. l. thorax segmentinin stigmas yoktur. Her segmentte trake g饘desinden doku ve organlara hava g飆rmek zere 蔞k sayda dal 蓾ftleri ayrlr. Bu dallarn say ve konumlar 蔞k de簨ik olmakla beraber,

1-Her segmentte kalbe ve dorsal kaslara hava g飆ren dorsal dal.

2. Sindirim ve reme organlarna bacak ve kanatlara hava g飆ren lateral veya visceral dal

3. Ventral kaslara ve sinir eridine hava g飆ren ventral konumlu damar olmak zere byk dal ayrlr.

4. Ba ksmna vcudun lateralinde yer alan, lateral ana daldan ayrlan dalcklar oksijen g飆rr. Bu dalcklardan dorsalde yer alan anten, g驆 ve beyine ventraldeki ise a蹥z par蓷larna ve onlar hareket ettiren kaslara oksijeni g飆rr.

愯ce trakelerin u蔮ar tekrar dallara ayrlmak sureti ile bir mikron veya daha k踙k 蓷ptaki k踙k kapillar tpler trakeolleri meydana getirir. Doku ve hcrelerin arasna dallanarak yaylan trakeoller hcrelere do繢u oksijen diffzyonuna olanak sa簰ad蹥 i蓾n sistemin fonksiyonel ksmn oluturur. CO2 nin atlmas bu yolun tersi ile olur ve 1/4 vcut yzeyi ile atlr. Trakeler, ektodermin stigmann bulundu繠 yerden i蔒 gelimesi ile olutu繠ndan genelde ektoderm karakterindedir. Yaps bir tabaka yass epitel hcreleri ve onlarn salgladklar lining maddesidir ki buna intima denir (cuticula gibi bir yap). 愯tima yzeyi taenidia denen spiral flamentlerle sertlemitir. Bu trakeye e簨lme veya bask halinde bile a踦k kalabilme ansn verir. Trakeler defalarca dallanp trakeolleri oluturur. Bunlar taenidiaya sahip fakat epitel hcre i蔒rmezler. Her trakeol toplulu繠 sonunda a蹥ms bir hcreye yani trakeol hcresine sahiptir (bu hcre 蔞k ince ptotoplazmik uzantlar tar ve trokeollerin ucundaki 2-5 mikron kalnl蹥nda olan epikutikula tamamen kaybolmu) Trakeollerin ucu organ dokusu i蓾ne girer ve buradan gaz alverii sa簰anr. Trakeol 蔒peri gaz alveriine imkan veren ince yapdadr. Stigma ve trakeler svlara ge蓾rgen olmayp stigma i蔒risindeki spiral kllar sv ge蓾ine engel olur. Trakeoller ise 驆ellikle u蓨a svya ge蓾rgendir.

Gaz de簨imi: Uzun zamandan beri trakeollerin son ksmnn hava ile de簨l, 0.2-0.3 痠 蓷pndaki bir sv stunu ile dolu oldu繠 bilinmektedir. Klcal kuvvetinden dolay, trakeollerin son ksmn 蔒viren dokulardan, svlarn bu klcal boru i蔒risine akma e簨limi vardr. Bu nedenle trakeollerin i 蔒perleri genellikle sv (su) ile kapldr. Svy doku i蔒risinde tutabilmek i蓾n de bir zt etkinin olmas gereklidir. Byk bir olaslkla bunu sa簰ayan da trakenin kolloyidal sv i蔒ri簨dir. Trake klcallarnn su tutma kuvveti, etrafn 蔒viren hemolenfin ozmotik basncna ba簰dr. Dokudaki oksijen azald蹥 zaman yadmlama rnlerinin artmasndan dolay hemolenfin ozmotik basnc ykselir. Bunun sonucu olarak trakeollerin u ksmndaki su, dokular i蓾ne emilir ve bu arada temiz hava boalan klcallara do繢u ilerler. Yeterince oksijen alndktan sonra ozmotik basncn ykselmesine neden olan yadmlama son rnlerinin oksitlenmesiyle ya da yklarak ortadan kaldrlmasyla, ozmotik basn der. Bunun sonucu su, dokulardan klcal borular i蓾ne ge蔂eye balar ve hava darya do繢u itilir. Svnn klcal borular i蓾nde gidip gelmesiyle oksijen i蔒ren hava ritmik olarak trakeoller i蔒risine pompalanr.

Deri de簨tirmenin balangcnda trake sistemi vcut hacminin yaklak % 42sini olutururken, deri de簨tirmenin sonunda di簟r organlarn bymesi sonucu bu oran sadece % 3.8dir. Ayrca b鐼eklerin 驆gl a蹥rl蹥n drerek, sucul b鐼eklerde su yzeyinde durabilmeyi sa簰ar. Baz Diptera larvalarnda trake, su yzeyinde denge kurmay sa簰ayan hidrostatik organ eklindedir.

Havann geni lmenli trakelere ve hava keselerine pompalanmasnda baka etkenler rol oynar. Vcut duvarnn kaslar aracl蹥yla hacimce genileyip daralmas suretiyle hava i蔒riye ve darya pompalanr. Bu durum bir蔞k b鐼ekte abdomenin srt karn y霵nde a踦lp kapamasyla, ya da drbn gibi segmentlerin boyuna birbirinin i蔒risine girmesiyle mmkn olmaktadr. Ayrca g瓘s bir蔞k b鐼ekte aktif olarak havalandrmaya katlr. G瓘ste meydana gelen hacim de簨meleriyle hava, stigmalardan i蔒riye ve darya pompalanr.

Hava keseleri: Bir蔞k b鐼ek grubunda solunuma yardmc olan, hava depolamaya yarayan keseler bulunur. Bunlar genellikle trake g饘delerinin genilemesi ile meydana gelmitir. Ar ve karasinek gibi hzl u蓷n b鐼eklerde hava keseleri karn bolu繠nun 霵emli bir ksmn doldurur. Vcut kaslar yardm ile keseler sktrlp a踦larak bir k顤k gibi 蓷lr ve i蔒 hava alnr.

Stigma: Vcuda havann girdi簨 hava deli簨dir. Trake sistemi ile d ortam arasndaki a踦klktr. Stigma ba ksmnda bulunmaz. Oksijen toraxtan gelen trake ile sa簰anr. Stigmalar faal oldu繠 zaman yani a踦lp kapanabildi簨nde solunum zerinde 霵emli bir kontrole sahiptir. Faal stigmalarda bir 蔒it kapatma aygt vardr. Bu aygt ya stigmann hemen dnda veya i ksmda bulunur.

A踦k trake sistemi: Stigmalar a踦k ve iler durumda olan sisteme denir. Genel tipte meso ve metathorax ile ilk 8 abdomen segmentinde 1 er 蓾ft olmak zere 10 蓾ft stigma vardr. Bununla beraber genel tipten byk 闤踙de farkllamalar da g顤lr.

Kapal trake sistemi: Baz b鐼eklerde stigmalar ya faal de簨ldir veya tamamen kaybolmutur. Bu haldeki trake sistemine kapal trake sistemi denir. Di簟r taraftan bu tipte trake g饘deleri ve i dallar iyi gelimitir. Kapal sistemde genellikle trakeoller deri altnda veya solunga蔮ar i蓾nde bir a meydana getirir. Bu trake ekli Ephemeroptera, Placoptera, Libellula nimfleri ve baz Diptera larvalar gibi suda yaayan b鐼ek nimf ve larvalarnda g顤lr. Baz Odonat nimflerinde oldu繠 gibi sucul b鐼eklerde rektum, i solunga蔮ar eklinde kvrmlara sahiptir. 愯ce trakeler bu katlar tamamen sarar. Nimf abdomenini periyodik olarak suya daldrr, i蔒risine su 蔒ker ve rektal solunga蔮ar slatp i蓾ndeki trakeleri havalandrdktan sonra suyu darya atar. Soluk alp verme Libellula migratorya i蓾n dakikada 50-55 defa ger蔒kleir.

DER SOLUNUMU

Baz gruplarda gaz de簨imi b鐼e簨n kutikulasnda ger蔒kletirilir, fakat bu toplam miktarn az bir ksmn oluturur. Bunun yannda Protura ve Collembola'larn 蔞繠nda trake sistemi yoktur, bundan dolay bu b鐼eklerde solunum deri solunumu eklindedir. Deri solunumu sucul ve endoparazit b鐼eklerle, yumurtalarda 霵emlidir.

ANAKS嫊幎OZ

Anaksibiyoz, yani oksijensiz yaama yetene簨, farkl ekilde gelimitir. Parazit yaayanlarda bu yetenek en fazladr. Glikozun ykm ile elde edilen enerjiyi kullanmak suretiyle bir sre yaamsal ilevlerini srdrebilirler. Fakat er ya da ge laktik asidin oksidasyonu i蓾n oksijene gereksinim g飉terdiklerinden, solunum artar. Gasterophilus (Atsine簨) larvalar midede geliti簨 i蓾n, oksijen yetersizli簨ne 蔞k dayankldr. Normalde yutulan havadaki oksijeni alrlar. Fakat yeterince oksijen bulamad蹥 zaman glikojeni ya簜 蔒virmek suretiyle oksijen elde ederler.

 

S嵣嵬 S嵞TEM

B鐼eklerin sinir sistemi ba i蔒rsinde 驆efagus zerinde yerlemi bir beyin ve ayn borunun altnda bulunan, beyin ile 2 yankol vastas ile temasta olan sub驆efagal ganglion ve sindirim sisteminin altnda yer alarak vcut boyunca uzanan ventral sinir kordonundan ibarettir. Beyin birlemi ekilde ksmdan meydana gelir:

1. Protocerebrum: Petek ve nokta g驆lere sinir g霵derir.

2.Deutocerebrum: Antenlere sinir g霵derir.

3.Tritocerebrum: 2 par蓷 halinde 驆efagusun altndan ge蔒n komissur ile birbirine ba簰 durumdadr. Beynin di簟r ksmlar tek par蓷 olmasna karn tritocerebrum kesin olarak 蓾fttir.

Uzun bir evrimsel gelime sonucu orijininde a翷n 霵nde olan beyin bugnk b鐼eklerde a翷n zerindedir. Protocerebrum ve Deutocerebrum 驆ofagus zerinde olup bu sebepten primitif prostomial beynin bir yapt oldu繠 dnlmektedir. Tritocerebrum deutocerebruma bunu takiben konnektif iplikleri ile ba簰and蹥ndan ve bu ba簰antlarn 驆ofagus altndan ge蓨i簨nden tritocerebrumun b鐼ek atasna ait 1. vcut segmenti yani imdi bala birlemi olan vcut segmentine ait ganglion oldu繠 kabul edilmektedir. Subesophagal gangliona gelince bata 驆efagus altnda yeralm olup beyne byk bir 蓾ft konnektifle birleen byk bir sinir merkezidir. K闥en olarak, mandibular, maxillar ve labial segmentlere ait ganglionlarn birleerek kaynamasndan meydana gelmitir. Bu kompoze gangliondan a蹥z par蓷larna sinir kollar ayrlr ve bir 蓾ft konnektifle toraksa ge蔒r. Toraks ve abdomende her segmentte ventral olarak tipik bir sinir ganglionu vardr. Bir segmentin ganglionu daha sonrakine bir 蓾ft konnektifle ba簰anr. Bunun tm protoraxtan geriye uzanan bir zincir meydana getirir. Bu zincir ventral sinir kordonudur; sub驆ofagal ganglionla boyundan ge蔒n konnektif aracl蹥 ile birleir. Torakstaki ganglionlar 驆ellikle bacak ve kanatlar kontrol eden sinirleri g霵derir. Abdomene ait ganglionlar ise abdomen kaslarna ve abdomen yelerine kollar g霵derir. Stomodeal sinir sistemine gelince b鐼eklerde sindirim sisteminin 霵 b闤mn, dorsal kan damarnn bir takm motorize hareketlerini kontrol eden simpatik sinir sistemi mevcuttur. (Bir蔞k sinir kollarnn g顤evleri henz tam olarak bilinmemektedir. Fakat sindirim sistemine ait tahminler ger蔒簟 daha 蔞k uygundur. ⑽nk sistemin de簨ik b闤mleri stomodeum yanlarnda veya zerindedir.) Stomadeal sinir sistemi merkezinin frontal ganglion oldu繠 kuvvetle muhtemeldir ki bu ksm beynin 霵nde ve tritocerebruma bir 蓾ft kolla ba簰anr. Frontal gangliondan geriye do繢u y霵elik 踦kan sinir 驆efagus zerinde bir ganglion ve sinir sistemi ile ba簰anr. Occipetal ganglion denen bu grup ise stomodeumu, salg bezlerini, tkrk bezlerini, aortu ve a蹥z par蓷larna ait kaslar idare eder.

B鐼eklerde organlarn merkezi sinir sistemi ile olan ilgisi 蔞k sk de簨ldir. 琀ne簨n b鐼e簨n beyninden organlara ayrlan sinir kollar kesilirse b鐼ek yine yrr, u蓷r, yer fakat genel olarak vcut kontrolu kaybolur. Beyin tamamen 踦karlrsa yine yaar fakat 顤ne簨n a翷na besin verilmedik蔒 yiyemez.

Beynin, b鐼e簨n genel yaay ve hayatsal fonksiyonlarnn dzenli bir ekilde yrtlmesinde rol byktr. G顤me, iitme, koklama, tatma, dokunum sinir sistemi aracl蹥yla ger蔒kletirilir. B鐼eklerde, koklama, tatma, dokunum ile ilgili yaplar organlarn daha 蔞k deri ksmnda bulunur. Anten ve palpuslar duyu organlar bakmndan 蔞k zengindir. Vcudu 顤ten kllarn dibine gelen sinir kollar nedeniyle kllara dokununca vcut hareketsiz kalr. Tad alma organ a蹥zdadr. Sv haldeki maddelerin tad alnr. Bu organlar ksa ve kt koniler eklindedir. Baz b鐼ek gruplarnda 顤ne簨n kelebek ve sineklerin baz trlerinde bu organlar ayakta bulunur. B鐼eklerin bir 蔞繠 koku ve tat ayrmada insanlardan 蔞k ileridir. 愯sanlarn birbirine kartrdklar koku ve tadlar b鐼ekler ayrt edebilir; 顤ne簨n bal arlar zm ekeri ile sakkarini daha besini almadan ayrt edebilmektedirler. Koku alma, b鐼ek yaamnda 霵emli rol oynar. Bu sayede erkek ve dii birbirini bulur. Yumurta koyacaklar ortam bulurlar. Koloni fertleri yabanclar bu yolla ayrtedebilir. Bir蔞k b鐼eklerin s duygusu da vardr. ネitli s derecelerinin oldu繠 ortama koyulunca en 蔞k tercih ettikleri ksmda toplanrlar. Neme kar duyarllk da ayn ekildedir.

SALGI ORGANLARI

B鐼eklerin salg organlar Exocrine ve Endocrine olmak zere iki gruba ayrlr. Ekzokrin salg bezleri salglarn 驆el kanallar vastas ile vcut dna veya vcut i蓾nde gerekli yerlere aktr. Endokrin olanlar ise kanala sahip de簨ldir ve meydana getirdikleri maddeler difzyon yolu ile kana ge蔒rek btn vcuda da蹥lr.

 

 

 

Ekzokrin Salg Bezleri:

Mum bezleri

Bu bezler Homoptera, Hemiptera ve baz Coleoptera ve Hymenoptera'larda g顤lr. B鐼ek vcudu i蔒risinde 蔒itli yerlere da蹥lm olan bezler vcut dna salgladklar maddeler ile vcut zerinde mum tabakas veya toza benzer bir tabaka meydana getirir. Apis mellifera ve yakn akrabalarnda abdomen segmentelerinin ventralinden ufak levhacklar halinde mum maddesi salglanr.

Kafa i蓾 salg bezi

B鐼eklerin kafalarnn i蔒rsine yerlemi ve a蹥z par蓷lar ile ilikili mandibula salg bezi, maxilla salg bezi ve labium salg bezi olmak zere 3 蓾ft salg bezi bulunur. Mandibula salg bezi 蓾fti Lepidoptera larvalarnda ipek bezi haline d霵mtr. Maxilla salg bezine nadiren rastlanr. Labium bezi 蓾fti ise thorax i蔒risine yerlemi olup tkrk bezi olarak tannmaktadr. Bu 蓾ft bez ortak bir kanal ile 蔞繠nluk hypopharynx'in bazalinden a蹥z i蔒rsine salgda bulunur. Lepidoptera larvalarnda bunlarda ipek bezine d霵mtr. Salg havaya 踦knca sertleerek iplik halini alr ve trtl bununla pupa d霵emini i蓾nde ge蓾rece簨 kozay 顤er.

愩ek bezleri

Lepidopterada madibula ve labium salg bezleri ipek bezi haline d霵mse de di簟r baz b鐼eklerde ipek veya iplik maddesi baka bezler tarafndan salglanr. Baz Coleoptera ve Neuroptera larvalarnda ipek, malpigi borucuklar tarafndan meydana getirilir. Di簟r baz b鐼eklerde ise deri salg bezleri ve dii cinsiyet organ ek bezleri tarafndan ipek salglanr.

Pis Koku Bezleri

Baz b鐼eklerde bir蔞k deri salg bezleri pis kokulu salglar da bulunur. Bu genellikle b鐼ekler i蓾n bir korunma durumudur. Hemipterlerde piskoku bezi 3. 蓾ft bacaklarn dibinden dar a踦lr. Coleopter'lerde ans civarnda baz Lepidopter'lerde 6.-7. abdomen segmentinin dorsalinde bulunur.

 

ネkici Koku Bezleri

Sosyal yaayan b鐼eklerde bir e tanma, koloni kurma, dman tanma yuva yapma, alarm verme ve besin yerine do繢u iz oluturmada bu bezler g顤evlidir. Da salglanp o trn di簟r bireyleri zerinde etkilere yol a蓷n salglara feromon ad verilir. Bunlardan koku yolu ile etkili olanlara olfakt顤 feromon'lar, tad yolu ile etkili olanlara oral feromon'lar denilmektedir. Bir蔞k Lepidoptera trnde cinsel bakmdan 蔒kici koku bezleri bulunmaktadr. Bunlarn yer ve yaplar tr ve cinsiyete ba簰 olarak byk de簨iklikler g飉terir. プk defa kanatlarda veya di簟r ksmlarda 驆el pullarn dibinde, bacaklarda, abdomende bulunmaktadr. Blattidae familyasna ba簰 erkeklerin abdomeninde cinsel 蔒kici koku yayan salg bezleri bulunmaktadr. Karncalarda bunlarn yuvasnda yaayan baz Coleoptera trlerinde karncalarla beraber yaama bakmndan 霵emli olan bir takm koku bezleri tespit edilmitir.

Zehir Bezleri

Hymenoptera'nn Apocrita alt takmnda 蔞k gelimi olan zehir bezleri sokucu i繐e ile birlemi olup vcudun son ksmnda bulunur.

Endokrin Salg Bezleri:

プk hcrelilerin tmnde endokrin sistem denen hormon sistemi yer alr. Filogenetik olarak sinir sisteminden k闥 almtr. Bu nedenle denetim merkezleri sinir merkezleridir. B鐼eklerde bu merkez n顤osekretorik hcrelerdir. Ektoderm k闥enli hcrelerin yani n顤onlarn meydana getirdi簨 salg svs veya granlleridir. Hcre g饘desi veya aksonda biriktirilir ve sinirsel uyarm ile aksonlar aracl蹥yla iletilip salglanr. Uyarlmay takiben daha sonra tekrar salglanr. Organizmalarn geliimi ve aktif devreleri ile bu salg d霵gleri arasnda byk uyum vardr. Salglarn bu olaylar balatt蹥 salglar hemolenfe verildi簨nde hormon olarak kabul edilirler. Tabi ki farkl hormonlar farkl ilevler oluturur. Yalnzca beyin tek bana 蔞k sayda hormon denetimi yapar. Bu merkez; beyin i蓾 salg bezlerinin, deri de簨imi, kutikulann sertlemesi, kalp at, boaltm, vcuttaki su miktarnn ayarlanmas, fizyolojik renk de簨imleri, eeysel bezlerin olgunlamas gibi olaylar denetler. Neurohormonlar hemolenfe verilerek tm dokulara tanr. G顤ld蹞 gibi salg do繢udan veya hcre uzantlaryla boaltlr. Hcreler aras boluklardan miksos闤e ge蔒r. Aksonlar ile de bu i ger蔒kletirilir, en yakn depolara iletilir ve buradan i蔒rikleri hemolenfe verilir. Endokrin bezleri vcutta 蔒itli yerlerde bulunur. Vcut fizyolojisini dzenleyen salglar verirler. Bu salglara hormon denilmektedir.

Beyin i蓾 salg bezleri: Olduk蓷 iri hcrelerden meydana gelmi ve beynin 蔒itli yerlerinde bulunabilen bir salg bezidir. B鐼ek gelimesi ile ilgili baz hormonlar salglar. Bu beyin hormonu, bir蔞k endokrin merkezi uyard蹥 i蓾n hormona aktivasyon hormonu denir. Bu salglar 驆ellikle deri de簨irme ve bakalamda (metamorfoza) etkilidir.

Prothorax Salg bezi: Bir蔞k b鐼ek takmnn larvalarnda bulunan bir 蓾ft salg bezidir. Ektoderm k闥enlidir ve birinci g鐷s segmentinde yer alr. Bu bezin hormonuna ecdyson denir. Bu salg bezi di簟r endokrin bezlerin salglar ile ibirli簨 halinde deri de簨tirme ve metamorfoz gibi olaylar idare eder. Bu nedenle en belirgin geliimi metamorfozdan hemen 霵ceki d霵emdedir ve sonra dejenere olur.

Corpora Cardiaca: Beyinde sentezlenen maddelerin depo organdr. Beynin gerisinde bir 蓾ft olarak yer alr. Ayrca baz fizyolojik olaylar ve kalp ile barsak kaslmasn dzenleyen salglar da i蔒rir.

Corpora Allata : Corpora cardiaca ile yakndan ilgilidir. Gelime srasnda byyen bu bez yal b鐼eklerde biraz k踙lr. Bu bezin gen蔮ik hormonu yani juvenil hormon salglad蹥 ispat edilmitir. Bu hormon gelime srasnda ergin karakterlerin zamansz olarak ortaya 踦kmasn 霵ler. Ergin halden 霵ceki d霵emlerde prothorax bezine zt salgda bulunarak, larva ve pupa d霵emlerinin sra ile ortaya 踦kmalarn sa簰ar. Son larva ve pupa d霵eminde faaliyeti azalarak bu devrelerin ge蓾rilmesine imkan verir. Baz ergin dii b鐼eklerde bu bezin hormonu, yumurtalarn normal olarak olgunlamasn idare eder. Keza ergin b鐼e簨n genel metabolizmas zerine de etkilidir.

Hormonlarn Birbiriyle 愮ikisi

Beyin i蓾 salg bezlerinin salglad蹥 aktivasyon hormonu protorax bezini uyararak ektizonun salnmasn sa簰arken, di簟r taraftan Corpora allatay uyaracak Juvenil hormon salnmasna etkili olur. Ektizon ve juvenil hormon birlikte post embriyonik gelimeyi sa簰ar. B鐼eklerde gelime periyodik olmaktadr. Juvenil hormon ve ektizon gerekli titrasyonda oldu繠 zaman larval pupal gelime sa簰anr, ayet juvenil hormonun miktar etkili olaca蹥 konsantrasyondan aa蹥 olursa hayvanda morfolojik de簨iklik yannda bir蔞k biyokimyasal de簨me de meydana gelerek metamorfoz ger蔒kleir ve hayvan ergin hale gelir. Aktivasyon ve ektizon hormonunun eksikli簨nde ise hayvan larval ve pupal diyapoza girmektedir.

 

KAS S嵞TEM

B鐼eklerde de簨ik sayda (birka bine kadar de簨en sayda) kas eridi bulunur. Bunlarn oluturdu繠 sistem 蔞k karktr. B鐼ek kaslar genellikle enine 蓾zgili ve yar-saydamdr. Ancak baz visceral kaslar yalnz kaslma faznda bu 蓾zgilenmeyi g飉terir. Fakat kalp kaslar ve periton kaslar 蓾zgisizdir. Kas dokusu vcut i蔒risinde da蹥lma esasna g顤e 3 grup halinde snflandrlabilir.

Visceral kaslar: Sindirim kanal ve reme organna ba簰 kanallarn d ksmnda ve di簟r i organlardaki kaslar gibi peristaltik hareketlerin yaplabilmesini sa簰ayan bir kas tabakas yer alr. Kaslar halka, uzunlamasna ve e簨k bandlar eklinde veya bunlarn karm halinde bulunur. Dolam sisteminin ilemesinde, nabz eklinde devaml kaslma ve geveme hareketleri yapan kas eritleri yardmc olur. A蹥z ve stigma b闤gesi gibi a蔂a-kapama mekanizmasnn oldu繠 ksmlarda 驆el kaslar bulunur.

Segmental kas eritleri: ネitli vcut segmentleri vcuda kendi eklini veren bir seri kas eridi ile birlemitir. Abdomende tergitler boyuna dorsal kas eritleri, sternitler boyuna ventral kas eritleri ile birletirilir. Tergit ve sternitler e簨k veya dik tergosternal kaslar ile birletirilir. Thoraxta en 蔞k g驆e 蓷rpan bacak ve kanatlar hareket ettiren byk kordona benzer kaslardr. Bu esas kas gruplarna ilave olarak konumu 蔞k kark olan fazla sayda daha k踙k kas eritleri vardr. Bir thorax segmentini ele alacak olursak burada g顤len kaslar; Dorsal kas, Pleural kas, Tergo-sternal kas, Tergo-koksal kas, Pleuro-sternal kas, Pleuro-koksal kas, Ventral kas, Sterno-koksal kas, Segmentler aras yan-kaslar ve Solunum deli簨 kaslar.

Ekstremitelerin kaslar: Hareket etme yetene簨nde olan ekstremiteler de簨ik byklk ve karmaklkta kas eritlerine sahiptir. パ繐eyici a蹥z tipine sahip b鐼eklerin madibulalar, ba kapslnn byk bir ksmn dolduran kas grubuna sahip oldu繠 halde, mandibulann i蓾nde kas bulunmaz. Maxillalar ve bacak gibi segmentlere ayrlm olan ekstremiteler ise vcudun i蓾ndeki byk kaslara ilave olarak bir segmentten di簟rine uzanan kaslara da sahiptir. Kanatlarn hareketi thorax segmentlerindeki dikine ve boyuna kaslarn ksalma ve uzamalar sonucu segmentlerin yasslp kalnlamas ile kanatlar aa蹥 yukar hareket eder. Yanlz Odonatlarda kanatlarn hareketi i蓾n bazal b闤gede 驆el kaslar vardr. Vcut kaslarnn en enterasan, sokucu emici b鐼eklerin emme iini g顤en yutakta bir tulumba gibi 蓷lan kaslardr.

 

BO毷LTIM S嵞TEM

 

Metabolizma artklarnn vcuttan uzaklatrlmas boaltm ad altnda toplamaktadr. C02'in elimine edilmesi byk 闤踙de solunum ile olmaktadr. B鐼eklerde boaltm suyun fazlas, tuz, nitrojen artklar (rik asit gibi) ve birtakm vcut蓷 istenmeyen organik birleiklerdir.

B鐼eklerde Malpiki tpleri bilinen ana boaltm organdr. Buna ilaveten bir takm boaltm maddeleri kutikulada pigment maddesi olarak birikebilir. Thysanura'da salg bezlerinin (salivary gland) boaltm vazifesi g顤d蹞 bilinmektedir. Birtakm organlar, ya dokusu ve g闣lek de簨tirme bezleri, boaltmla g顤evli olup rik asiti kristal eklinde depo ederler. Hzl bir protein metabolizmasna sahip bir takm organlarda rik asit retimi hzl oldu繠ndan, tespit edilen rik asit kristalleri tamamen kanla absorbe edilemedi簨 i蓾n olumaktadr. (鈜ik asit protein metabolizmasnn en son rn olmasna ra繜en kristaller halinde ayrlr). Bu artlarda fazla rik asit, kristaller halinde hcrelerde daha sonra artlmak zere birikir .

Malpiki tpleri rik asiti, muhtemelen potasyum veya sodyum tuzu halinde ve suyun sirkulasyonu ile atarlar. Vcut hcrelerindeki rik asit kana ge蔒r ve neticede malpiki tpleri etrafnda toplanarak tplerin bir ksm hcreleri veya hepsi rik asidi sv halde absorbe ederek tp lmenine boaltrlar. Buradan rik asit solusyonu veya re rectum yolu ile ve ansten atlr. Bu boaltm mekanizmas devaml olarak suya ihtiya g飉terir. Bu y霵den su, b鐼eklerde 蔞k byk bir 霵eme sahiptir. Ayn ekilde Na++ ve K+ tuzlarna da ihtiya vardr. Bu maddeleri, sudan ve reden ayrarak tekrar kana ge蓾recek veya tplerin st ucuna g霵derecek bir蔞k metod gelimitir. Bir 蔞k b鐼ekte malpiki borularnn karbonatlar da depo etti簨 bilinmektedir.

 

鄄EME S嵞TEM

 

B鐼ekler genel olarak ayr eeylidirler. Ancak nadir olarak birka 顤nekte iki eeyin ayn bireyde temsil edilmesi yani hermafroditizm veya (Gynondromorphizm) g顤lr. Buna en iyi 顤nek pamuklu bit, Icerya purchasi' dir.

B鐼eklerde 蔞簜lma sistemi abdomende yer alan bir organ grubudur. Erkek ve dii 蔞簜lma sisteminin ksmlar arasnda sk bir paralellik oldu繠 gibi her iki sistemin bir蔞k ksm bilateral simetrilidir. Dii 蔞簜lma sistemi esas olarak yumurtalarn olutu繠 bir ovariol grubu, spermalarn depo edildi簨 bir spermateka ve yumurtalarn vcudun dna 踦karlmasna yarayan bir kanal sisteminden ibarettir. Tipik bir dii 蔞簜lma sisteminde her biri vcudun bir yannda olmak zere 2 ovaryum vardr. Ovaryum 蔞k sayda ovariol tpnden (yumurta borucuklar) oluur. Her bir ovariol anterior olarak terminal filament denen bir tutunma ipli簨 ile son bulur. Ovarioln st ksmlarnda gelimekte olan yumurtalar ve bunun alt ksmnda olgun yumurtalar bulunur. Ovarioln kaide ksmnda pedicel denen k踙k bir kanal vardr. Her grubun pedicelleri birleerek bir calyxi oluturur. Calyx'lerin herbiri lateral ovidukt i蔒rsine a踦lr. Her iki yanda yer alan lateral oviduktlar, median oviduktu meydana getirmek zere aralarnda birleirler. Median ovidukt ya do繢udan dii yumurta koyma borusu (ovipositor) ile birleir veya ovipositor ile birleen vaginaya (yumurta odac蹥) a踦lr.

Ovidukt'un veya vagina'nn dorsal duvarna iki bez ba簰anmtr.

1. Kanal ksmna a踦lan ampul eklinde bir bez olan reseptaculum seminis ve

2. Bir 蓾ft olan yardmc bezdir. Bu bez, yumurtalar zemine yaptrmaya veya yumurta kmesi zerine bir muhafaza yaplmasna yarar. De簨ik b鐼ek gruplarnda ovariol says tipi ve bezlerde de簨iklikler g顤lr. 1, 2, Oocytlerin olgunlama ve beslenme ekillerine g顤e ovarioller iki ksma ayrlr.

1. Panoistik ovariol; Trophocyt (besleyici)'ler yoktur. Yumurtalar, etrafndaki follicular epitelyum tarafndan beslenir.

2. Meroistik ovariol; Besleyici Trophocythler bulunur ki bu tip de 2 gruba ayrlr; a. Polytrophic tip. Yumurta ve besin hcresi birbiri ardna dizilmitir. Her oocyte kendi tamamlaycs olan trophositle (Neuroptera, Hymenoptera, Lepidoptera, Diptera), alternatifli sralanr. b. Telotrophic tip (Acrotrophic Hemiptera Homoptera Coleoptera) Besleyici hcre yumurta borusunun st ucunda toplanmtr. Baz hallerde yumurtalar besleyici hcrelere plazma uzants ile ba簰dr (Hemiptera).

Erkek 蔞簜lma sistemi: Genel organizasyon bakmndan erkek 蔞簜lma sistemi diininkine benzerlik g飉terir. Bu sistem balca bir 蓾ft testis, buna ba簰 kanallar ve spermalarn vcut dna 踦k yollarndan meydana gelir. Her testis, i蓾nde spermalarn olutu繠 bir grup sperma borucu繠ndan (folicula seminalis) ibarettir. Sperma borucuklar ortak bir kanalla (vas efferens), vas deferens'e, o da sperma kesesine yani vesicula seminalis a踦lr. Vesicula seminalislerden itibaren birer kanal 踦karak ortak bir ductus ejacolatorius'u oluturur. Ductus ejaculatorius penis i蔒risinde devam eder ve ucunda sperma 踦k deli簨 bulunur. Penisin d 蔞簜lma orꗬ䀵Љ_甍_က__؀__
橢橢㋏㋏_________Љ___________________￿_____￿_____￿___________̼___̼_̼___̼___̼___̼___̼_______͐__________8__΄__ń_͐____Ē___________________________________-__̌__̌__$__ɒ_Ꙓ_\__Օ_________̼_________________________________̼___̼___________________________̼______̼__________________________________________________________̼___̼______________________________________
_⵰ꤧ⁒
ǃ_________________$__0_______ꚮ____X_ꚮ__________͐___͐___̼___̼___̼___̼___________ꚮ_______̼____ʼ__潷_于______Ħ________________________________͐___͐____________͐___͐_______ā_________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________BIO -404- GENEL ENTOMOLOJi Entomoloji genel olarak "B鐼ekler bilimi" anlamna gelir. Esas olarak, entomoloji zoolojinin bir dal ise de yeryznde mevcut hayvan trlerinin 4/5' inden fazlasn oluturan b鐼ekler ekonomik 霵emleri nedeniyle de ayr bir bilim olmutur. B鐼eklerin Sistematikteki Yeri: B鐼ekler (Classis: Insecta) Arthropoda filum'una ba簰dr (Arthros: eklemli, eklem, oynak; podos: bacakllar). Arthropoda Filumunun Genel Karakterleri:1. Bilateral simetrilidirler.2. Heteronom metamer(segment)'lidirler. Annelid'lerin aksine, vcudu oluturan segmentler 鐰evlerine g顤e gruplaarak 驆el bi蓾mler g飉terirler ve vcut birbirinden ayr b闤gelere b闤nr. Bu b闤geler: ba: cephalo, g瓘s: thorax, karn: abdomen' dir. Ancak bu b闤geler baz gruplarda birbirine kaynam olabilir.3. Vcut, kitin'den oluan bir d iskelet ile kaplanmtr. Bu kabuk eklindeki sert yap, harekete engel olmamak i蓾n segmentler arasnda incelir ve bir eklem derisi halini alr. Byme srasnda zaman zaman d iskeme hcresi yer alr. Retina tabakasn oluturan bu hcreler uzun hcrelerdir. Ortalarnda rhabdomer denen bir hcre tipi daha vardr. Bunlar 蓰buk veya boru eklinde birbirleriyle birleir ve Rhobdom yani g顤me 蓰bu繠 denen uzun bir yap meydana getirir ki retinula hcreleri bu yapy 蔒vreler. En sonda da, g顤me sinir hcrelerinden gelen kollar buraya ba簰anr. Bu hcrelerin ve kristal koninin etrafnda uzunlamasna pigment hcreleri sralanmtr. 楁inde yukar aa蹥 hareket eden pigment renk granlleri vardr. Bunlar her bir omatidiumu di簟rinden ayrr.

B鐼eklerin yaam tarzna g顤e facet g驆ler balca 2 gruba ayrlr;

1- Apozisyon g驆ler

2- Sperpozisyon g驆ler

Apozisyon g驆ler gndz g驆leri, sperpozisyon g驆leri gece g驆leridir. Yani karanlkta hareket halinde olan gruplarda g顤lr. Apozisyon g驆lerde her bir g驆 (facet, ommatidium), pigment hcreleriyle birbirinden tamamyla ayrlmtr. Cismin her bir noktasndan 踦kp ommatidiuma gelen k sadece bir ommatidiumda kalr. Sperpozisyon tipte ise, her bir g驆 pigment hcreleriyle tamamen ayrlmamtr ve nlar aralardan ge蔒rek di簟r rhabdomlarda da o noktann hayalini oluturur. B騽lece hayalin kuvvetlenmesi sa簰anr. Bu g驆lerde iddetli kta, g驆ler arasndaki pigment maddesi hareket eder ve ommatidiumlar tek tek ayrarak bu iddetteki 簜 en uygun g驆n ekillenmesi sa簰anr.

Gece b鐼eklerinden ate b鐼e簨 (Lampyris) sperpozisyon g驆e sahiptir. Bunlar gndz pigment maddesinin hareketiyle g顤ebilir. Fakat bir蔞k gndz b鐼ekleri gece g顤emez. Karanlkta yaayan b鐼eklerin 蔞繠nda g驆 k顤eldi簨nden dolay g顤emezler. Baz b鐼ek larvalarnda sinek ar, karnca vs. de g驆 bulunmaz fakat 簜 kar bir duyarllk vardr.

 

b. Mekanik Duygu Organlar

Mekanik duyular vcut duvarnda bulunan yaplardr. Alcnn herhangi bir ksmndaki ekle ait de簨iklikler yani uyarmlar alnr. Dokunma, hava akmnn alnmas gibi. B鐼eklerde vcut duvarna yerlemi mikroskobik yaplar genelde tiptir; mekaniksel duyum alan kllar, kutikulann uzant eklinde de簨lde dar do繢u ykselmi kubbe veya 蓷n eklindeki 踦kntlar (i繐eler) ve kordon eklindeki organlar.

Kllar en ilkel olan ,epidermis ve kutikula k闥enli kl ve duyu hcreleri vcudun 蔒itli yerlerine da蹥lmtr ama 驆ellikle anten, tarsus segmentleri ve cercide bulunur. De繜e sonucu, kl k闥ndeki oynama bir sinir etkisi meydana getirir. Ve kl k闥nn ilikili oldu繠 sinir hcresine iletilir. Tat, koklama, scaklk, a蹥rlk uyarlarn alglar ve de簨ik tipleri vardr.

 

ドn eklindeki duygu organlarnn d uzantlar yoktur. Kutikulann normal yzeyi biraz ykselmitir veya biraz i蔒ri yerlemitir. Yani ufak kubbe eklindedir. Sinir hcresinin kaln yapl bir kolu bu 蓷n yapnn i蓾ne girmitir.

Kordon 溳klindeki Duygu Organlar:

Bu tip duyu organlarna kordotonal organ ad verilir. Duygu hcresi vcut duvarnn iki noktas arasnda adeta gerilmi bir uzantya sahiptir. Bu noktadan biri az veya 蔞k hareket eder durumdadr. Bu nedenle de vcut hareketine duyarldr. B鐼eklerin pek 蔞繠nda anten hareketini bu organlar kontrol eder. Bazlarnda da yukarda belirtti簨miz uzantlar yoktur.

Kordon eklindeki duygu organlar ses alma zar ile g顤ld蹞nden daha 霵ce ses alma iini yrttkleri zannedilmekteydi. Ancak son yllarda yaplan 蓷lmalar; vcut durumunun kontrol, dengenin sa簰anmas, mekanik duyarllk, i basn踦n anlalmas ve iitme organ olarak 蓷lmas gibi ilevlere sahip oldu繠nu g飉termitir.

c. 毼itme Organ:

Vcudun 蔒itli yerlerindeki sese duyarl kllarn ses dalgalar etkisi ile titremesi sonucu ses alnm ger蔒kleir. Lepidoptera larva vcudundaki baz kllar, Orthoptera cercuslarnda bulunan kllar 蔞k az titreimdeki sesleri bile alabilirler. (Saniyede 3000 titreimden az olan sesleri). Ses alma organlarndan biri de Johnston organ'dr. Organn esas kordon eklindeki (mekaniksel duygu organ olan) duyu organdr (Kordotonal duygu organ). Bundan baka sivrisineklerin antenlerindeki kllar, ses dalgalar ile antenin btnnn oynamasn ve sonu olarakta 2. segmentte bulunan Johnston organnn sesi almasn sa簰ar.

愯sanlar en fazla saniyede 20.000, b鐼ekler 90.000 titreime kadar olan sesi alabilirler.

Tympanal Organlar:

愯ce bir zar eklindeki duygu organlardr. Bir 蓾ft olarak b鐼ek vcudunun tre 驆g yerlerinde yerlemi olup bu zarlar solunum sisteminin hava kesecikleri ve kordotonal duygu organlaryla iliki halindedir. Bu tip iitim Orthoptera, Lepidoptera, Homoptera'lardan Cicadidae familyasnda g顤lr. Genelde 霵 tibilarn bazalinde ya ince bir yark halinde yada a踦k olarak bulunurlar. Acrididae familyasnda 1. abdomen tergitinin sa ve solunda timpanal organ bulunur. Yaplar olduk蓷 kark ve b鐼eklere hastr (tre 驆g). Yalnz kural olarak sesi iitme ve sinir kollarna iletme i蓾n mutlaka bir zar bulunur.

d. Kimyasal Duygu Organlar

B鐼eklerde kimyasal duygu organlar da gelimitir. Daha once de belirtti簨miz gibi tat ve kokuyu alrlar. ネitli bi蓾mlerdedir; ufak bir diken 踦knts, ince kitinsel bir levhack veya i蔒 do繢u girmi ufak bir koni olabilir.

Ancak hepsi incelmi kitinsel bir uzantya, bir veya daha fazla sayda iki u蔮u sinir hcresine sahiptir. B鐼eklerde kokunun 蔞k 霵emli oldu繠nu biliyoruz. Ve bunlar 4 grup altnda topluyoruz.

1- Cinsel 蔒kici kokular,

2- Sosyal b鐼eklerin birbirini tanmalarn sa簰ayan hatrlama kokular,

3- Yumurta koyma 蔒kici kokular,

4- Besin 蔒kici kokular,

Tad alma olayna gelince, yaplan denemelere g顤e bal ars ve baz sinekler fruktoz, glukoz, sukroz ve maltoz gibi ekerleri 蔞k dk konsantrasyonda eriyik halde hissedebilirler. 愯sanlar 1/64 orannda seyreltilmi ekeri alglayabilir. Buna karlk Pyrameis cardui (Lepidoptera) ise 1/28 000 oranndaki ekeri alglayabilir.

Ik Organlar

Baz gruplarda k meydana getirme 驆elli簨 vardr. Bunlarn bir ksm kendi 驆el organlar yardmyla k 踦karr. Di簟ri de k meydana getirebilen bakteriler yardmyla olur. Ger蔒k k yaymlayan b鐼ekler Coleoptera takmndan Lampyridae ve Cantharidae familyasna ba簰 trlerdir. Lampyridae familyasnda k btn gelime d霵emlerinde meydana getirilir. Bununla ilgili organlar, 6. ve 7. abdominal segmentin ventralinde bulunur. Burada k, tre 驆g olarak srekli veya seyrek olarak yanar s霵er. Baz gruplarda u蓷rken ve dinlenme halindeki 蹥n rengi farkldr. Ik meydana getirme organ saydam bir kutikula tabakas gerisinde yerlemi bir sra iri fotogenik hcreden ibarettir. Bunlarn etrafnda ve aralarnda yo繠n trake sistemi vardr. Fotogenik hcreler vcut i蓾ne do繢u birka sra hcreyle kuatlmtr. Bu tabakaya aksettirici tabaka ad verilir. Bu organn k meydana getirmesi esas olarak, fotogenik hcreler i蓾ndeki oksidasyon sonucu oluur. Luciferin denen bir 蔒it ya lusiferinaz enzimi ile okside olarak oksilusiferin meydana gelmesi sonucu k meydana gelir. I蹥n yanp s霵mesi alnan havann kontrol edilmesi ile meydana gelir.

V軥UT ISISI

B鐼eklerin vcut ss genel olarak d ortam ssna eittir. Ancak u蓰 ve faaliyet halinde vcut ss (40 dereceye kadar) ykselebilir. B鐼ekler genel olarak dk slarda hareketsiz kalr, havann snmas ile faaliyete balar. B鐼eklerin optimal s derecesi 26 C olarak kabul edilmitir. Bu derecede, btn fizyolojik olaylar en aktif halde devam eder. 35 C' nin stnde rahatsz olurlar. 40 C' den sonra normalin stnde hareket balar. Bu derece devam ederse 蔒itli organlarda fel, 50 C' nin stnde de 闤m g顤lr. Ancak bu neme de ba簰dr. 40-50 C' de hava 蔞k kuru ve vcuttan su kayb fazla olaca蹥ndan 闤m de artar. Nemlilik fazla ise 闤m oran azalr. Dk sya b鐼eklerin adaptasyonu fazladr. Baz larvalar -4 ve -42 C' de, erginler ise -1--35 C' ye kadar devaml uyuuk kalabilir. Bu devam ederse 闤m g顤lr.

B鐼eklerde 鈜eme ve Gelime

B鐼ekler yumurta yardm ile rerler. Yumurtalar yavrularn geliebilecekleri ortama ya serbest olarak ve teker teker veya bir 蔞繠 bir arada yumurtlanr. Bazlarnda yumurtalar d etkilere dayankl kokonlar i蔒risinde yumurtlanr. Yumurtalar d ortama brakldktan sonra yumurtlamadan 霵ce balayan embriyonal geliim ilerlemeye balar ve yumurtadan gen yavru (larva veya nimf) darya 踦kar. ite bu tip remeye OV嵥AR tip denir. Baz gruplarda yumurtalar, yumurtlanr yumurtlanmaz a踦lr ve yavru 踦kar. Bu durumda yumurta vcut i蔒risinde meydana geldikten sonra embriyonal geliim 蔞k ilerler ve yumurtlamann hemen ardndan a踦lr. Buna da OVOV嵢嵥AR tip reme denir. Ovipardan fark, embriyonal geliimin ana vcudu i蔒rsinde 蔞k ileri bir devreye kadar srdrlmesidir. Bu iki tipten farkl olarak baz trlerde embriyonik geliim ana vcudu i蔒rsinde tamamlanr ve dii b鐼ek yumurta koyaca蹥 yerde yavru meydana getirir. Buna canl-do繠rma anlamna gelen V嵢嵥AR嵨E ad verilir. Bu tipler arasnda daha baz kompleks reme ekillerine de rastlanmaktadr.

 

Vivipar Tip D顤de Ayrlr

1- Ovovivipar tip: Bu tipte yumurta embriyonik geliimi i蓾n yeterli derecede vitellus i蔒rir. Yumurta korionu ince, ovaryumun ovariol says azdr. Bu tip b鐼eklerde genilemi bir vagina yoktur. D闤lenme ovariollerde olur. Hamam b鐼ekleri, baz Dipter ve Coleopterlerde g顤lr.

2- Adenotrophic vivipar: Yumurtann ince bir korionu vardr. Ve yumurta i蔒rsinde bulunan vitellus sayesinde embriyolar geliir, yalnz bir 驆ellikleri, meydana gelen ve geliimi 蔞k ilerlemi olan larvalarn barsaklarnn son ksm kapaldr. Ancak do簠uktan sonra a踦lr. Bu larvalar anann gelimi ve kaslarla 蔒vrilmi olan vaginalarnda bulunur. Bezlerin salgs ile beslenirler. Bu arada g闣lek de簨tirir ve anay terk ederler. kar 踦kmaz da pup olurlar. 琀. Glossina'lar.

3- Maemocoelous vivipar: Bu olduk蓷 驆ellik g飉teren bir tiptir. B騽le b鐼eklerde ovaryumlar vcudun ya ktlesi i蓾nde serbest olarak uzanrlar. Oviduktlar bulunmaz. Olgun yumurtalarda korion da yoktur. Yalnz geliimin ilk devrelerinde, yumurta etraf ince bir zarla 蔒vrilidir. Embriyonal geliimini tamamlayan larvalar darya 踦kar. 琀. Strepsiptera takm.

4- Pseudoplacental vivipar: Yumurtalarn korionu yoktur ve hemen hemen vitellus da bulunmaz. Genellikle yumurtalar ovidukta d闤lenir. Yumurtalar genilemi olan vagina (bir nevi uterus) i蓾nde geliimini tamamlar. Burada ana veya embriyon dokularndan meydana gelen ve placentaya benzer yapda bir ba簰antyla beslenmeye devam eder. 琀. Baz Aphid ve Hemipterlerde, Dermopteralardan Arexenialan.

PARTHENOGENES嵞 : D闤lemsiz yumurta ile yani parthenogenesis eklinde 蔞簜lma 蔒itli b鐼eklerde g顤lr. Bu reme eklinde 3 ayr tip ayrd edilir.

1- Arrhenotokie: Dii b鐼eklerin braktklar d闤lenmemi yumurtadan sadece erkek yavrular meydana gelir. En tannm 顤nek Apis mellifera.

2- Thelytokie: D闤lemsiz yumurtalardan sadece dii yavrular meydana gelir. 琀: Orthoptera takm, Phasmidae familyasnn baz trleri ve Lepidopteralardan Lymantria dispar ve Lasiocampa pini.

3- Amphytokie: D闤lemsiz yumurtalardan her iki eeyde de yavru meydana gelebilir. 琀: Saga spp. (Orthoptera)

B淽EKLERDE D楅ER 鄄EME 滈K尳LER

A- Heterogonie: D闤lemli ve d闤lemsiz 蔞簜lma ekilleri birbirini izlerse bu tip 蔞簜lmaya heterogonie ad verilir. 琀. Baz Aphididae trleri (yaz boyunca d闤lemsiz olarak rerler, sonbaharda erkek ve dii arasnda 蓾ftleme olur ve d闤lenmi klk yumurta meydana getirilir).

B- Polyembrionie: Germinogonie ad da verilen bu ekil remede bir yumurtadan birden fazla (genellikle pek蔞k) yavru meydana gelir. 琀: Parazit Hymenoptera'lar (Braconidae ve Ichneumonidae).

C- Hermaphroditismus: Ayn bireyin bnyesinde hem erkek hem diilik eey hcrelerinin oluup bunlardan yavru bireylerin meydana gelmesidir. 琀: (Homoptera-Coccoidea), Icerya purchasi.

B鐼eklerde sperma di簟r hayvanlarda oldu繠 gibi bir ba, bir boyun ve bir de hareketli kuyruk ksmndan ibarettir. ネitli b鐼eklerde byklk ve yap de簨iklikleri g顤lr.

B鐼eklerde gelime:

B鐼ek Yumurtas:

Sentrolesital tiptedir. Bol miktarda vitellus yumurtann 蔒vresinde ince bir tabaka halindedir. Nukleus yumurtann ortasndadr. Etrafn az miktarda sitoplazma 蔒virmitir. En dta korion yer alr. Sert ve d etkilere kar koyacak bir ekildedir. Spermann yumurta i蓾ne girmesi i蓾n yumurta i蔒rsinde mikrofil denilen bir veya birden fazla delik vardr. Sperma buradan girerek yumurtay d闤ler. Yumurta; oval, 蓷nak, sapl, sapsz vs gibi 蔞k de簨ik ekillerdedir. Says da 蔞k farkldr. Yumurtalar ya gelii gzel bir ktle halinde veya dzenli bir ekilde yumurtlanr ve bu di簟r trlere g顤e sabit kalr. Yumurtalar genellikle yavrularn geliip beslenebilece簨 bir ortama konur.

B鐼eklerin 蓾ftlemesi veya yumurtalarn d闤lenmesi, sperma veya spermataforun dii cinsiyet organna iletilmesi ile olur. パftleme (Copulation) 蔞k de簨iktir. Bazlar u蓷rken (ar, sinek), bazlar yerde (kelebekler) ve di簟r bir ksm da yzerken 蓾ftleir. パftleme sresi birka dakikadan, saat veya gne kadar de簨ebilir. パftleme diinin yumurtlama zamannda olur. パftlemede elerin duru tazlar da 蔞k de簨iklik g飉terir. Fakat en farkl ekil Odonata'larda g顤lr. Erkek b鐼e簨n reme organ 2. abdomen segmentinin ventralinde oldu繠 i蓾n, 蓾ftleme srasnda abdomen sonundaki kska ile diiyi boyun ksmndan yakalar ve onu kendine yaklatrmaya zorlar. Diinin abdomenini erke簨n 2. karn segmentine getirecek ekilde kvrr. Sonra diiyi yumurtlamaya zorlar.

Baz b鐼eklerde 蓾ftleme bir kere oldu繠 halde bazlarnda birden fazladr. B鐼eklerde POLYGAMIE (bir erke簨n birden fazla dii ile 蓾ftlemesi) ve POLYANDRIE (bir diinin birden fazla erkek ile 蓾ftlemesi) durumlar da vardr.

EMBR幎O GEL棰MES:

Yumurta d闤lendikten ksa bir sre sonra b闤nmeye balar. Yumurtann b闤nmesine segmentasyon denir. Segmentasyon ekli yumurta tipine g顤e de簨ir. 祹yle ki; b鐼ek yumurtas sentrolesital olup segmentasyonu da superficialdir. Bu segmentasyonda yumurtann merkezinde bulunan nukleusun birbirini izleyen b闤nmeleri sonunda 蔞k sayda nukleus meydana gelir. Bu yavru nukleuslar yumurtann 蔒vresinde bulunan sitoplazmaya g氍 ederler. ネvredeki sitoplazma nukleus says kadar b闤nerek blastoderm adn alan tabaka meydana gelir. Bundan sonra blastodermin belirli yerinde kalnlama olur ve yumurta boyunca uzun bir erit oluur. Bu kalnlamay bir 踤kme izler ve 2 tabaka (Ektoderm, endoderm) oluur. Gastrulasyon adn alan bu d霵emden sonra meydana gelen tabakalar arasnda 驆el hcrelerin 蔞簜lmas sonucu orta tabaka mezoderm meydana gelir. Bu srada embriyo amnion ve serosa adl 2 zar tarafndan 蔒vrelenmitir (Dda seroza i蓨e amnion).

Embriyonun segmentlere ayrlmas gelimenin ilk devrelerinde balar, segmentlerin oluumu de簨ik safhalarda olur. Ba protopod d霵eminde, thorax ve abdomen segmentleri polypod d霵eminde ve bacaklar oligopod d霵eminde meydana gelir.

B鐼ek vcudunu oluturan 蔒itli organlar yap itibari ile de簨ik embriyo tabakalarndan meydana gelir;

Ektodermden: Deri, iskelet, 霵 ve art barsak, salg bezleri, duyu organlar, solunum ve sinir sistemleri ve cinsel organlar,

Mezodermden: Kan ve dolam sistemleri, ya hcreleri, k organlar, ovaryum ve testisleri,

Endodermden: Orta barsak.

Embriyo geliiminden sonra meydana gelmi olan yavru yumurtay kemirerek a蓨蹥 ksmdan veya 驆el yapl kapa蹥 kaldrarak darya 踦kar. Yumurta d霵emi sresi de簨iktir. Birka saat kadar ksa veya aylarca srecek kadar uzun olabilir.

LARVA D烰EM

B鐼eklerde yumurtadan 踦kan yavru (larva) kanatsz ve k踙k yapldr. 溳kli de 蔞繠nluk ergine benzemez. Ergin hale gelinceye kadar 蔒itli larva d霵emlerinin ge蓾lmesi ve bu arada bymesi gerekir. B鐼ek vcudunun dn kaplayan deri bu bymeye ayak uydurabilecek yapda de簨ldir. Belirli bir bymeden sonra deri de簨tirilmesi zorunlu olur. 愲i deri de簨tirme arasnda ge蔒n zamana = 1 inci larva d霵emi, 2 inci, 3 nc vs. olarak adlandrlr. Deri de簨tirme, dolays ile larva d霵emlerinin saylar b鐼eklere g顤e de簨ir. 琀: Apterygota'larda = 1, Dipteralarda = 3, Orthoptera'larda = 5 (6-7), Hymenopteralarda = 8, Ephemeroptera'larda = 22, Homoptera'lardan Cicadidae familyasna ba簰 Magicicada septemdecim (17 yllk a繠stos b鐼e簨)' de 30 larva d霵emi vardr.

LARVA T嵥LER

プ繠nluk ergin vcut yapsna hi benzemeyen larva vcudunda bazen segmentlerin ayrt edilmesi dahi zordur. 溳killeri genel olarak uzun ve silindirik yapdadr, vcutlar yumuak, derileri incedir. Antenleri genel olarak 蔞k ksalmtr. A蹥z par蓷lar 蓾繐eyici tiptedir. Genel olarak ba ufaktr. Bacak says 蔞k de簨iktir. Bazen hi bulunmaz. B鐼eklerin zararl devresi 蔞繠nluk larva d霵emidir. B鐼ek larvalarn yaplarna g顤e 4 byk grupta toplamak mmkndr.

1- Campodeid larva: Bu tip larvalar 蔒vik hareketlidir. Bir 蓾ft antenleri ve 3 蓾ft g瓘s bacaklar vardr. Vcut dorso-ventral basktr. Abdomen sonunda cerci bulunur. Baz Coleoptera ve Neuropteralarda g顤lr.

2- Manas tipi larva: 溮man ve silindirik yapl olan vcut kvrk olarak durur. 3 蓾ft g瓘s baca蹥na sahiptir. Fakat bunlar yrme iini tam olarak g顤emez. Toprak i蓾nde, a簜 g饘delerinde bulunan bu larvalar bitkisel ve bozulmu hayvansal maddeleri yerler. Coleoptera takmnn Scarabaeidae familyasnda g顤lr.

3- Trtl: 愯ce uzun vcut 3 蓾ft 蔞k iyi yryen g瓘s baca蹥ndan baka abdomen bacaklarna da sahiptir. Bunlarn yardm ile 蔞k iyi yrrler. Bu larva tipi 3 alt tipe ayrlabilir; Ger蔒k, mhendis ve yalanc.

a- Ger蔒k trtl'da 3 蓾ft g瓘s baca蹥ndan baka abdomenine 3-6 segmentlerinde birer 蓾ft abdomen baca蹥 (yalanc bacak) ve ayrca son segmentte anal bacak 蓾fti bulunur. Buna g顤e bu larvalarda 8 蓾ft bacak bulunur. Geometridae familyas dndaki Lepidoptera familyalar larvalar bu tiptedir.

b- Mhendis trtl: Bunlarda 3 蓾ft thorax baca蹥 ve abdomenin 6 ve 9 (son) segmentinde bacak bulunur. Bu duruma g顤e btn bacaklar toplam 5 蓾fttir. Geometridae familyasnda g顤lr.

c- Yalanc trtl: Abdomende 6-8 蓾ft bacak bulunur. Bunlarn ilki 2 inci segmenttedir. Bu duruma g顤e thorax bacaklar ile abdomen bacaklar arasnda sadece 1 bo segment bulunur. Ger蔒k trtlda ise 2 bo segment bulunur. Hymenoptera takm Symphyta alt takmnda larvalar bu tiptedir.

4- Rim (bacaksz larva) Bunlarda thoraxda dahi bacak bulunmaz. Buna ra繜en segmentlerin hareketi ile yava da olsa yryebilenleri vardr. Kapal yerde yaadklar i蓾n g驆leri kaybolmutur. Ba yapsna g顤e bir gruplama yapmak mmkndr.

Ba gelimi olanlara; Scolytidae, Buprestidae (Coleoptera), Culicidae (Diptera), Apidae (Hymenoptera).

Ba ufalm olanlara; Tipulidae (Diptera)

Ba hemen tamamen kaybolmu olanlara; Diptera takmna ait familyalar (Calliphoridae, Trypetidae gibi) 顤nek verilebilir.

 

B淽EKLERDE BA溠ALA溓M (METAMORFOZ)

B鐼eklerde yumurtadan 踦kan larvalar ergin d霵emine ge蔒bilmek i蓾n bir takm de簨ikliklere u繢ar; buna bakalam veya metamorphosis ad verilir. Baz bakalam tiplerinde b鐼eklerde g顤len uyuukluk ve de簨me haline de pupa denilmektedir. Bakalam btn b鐼eklerde ayn ekilde olmaz. Genel olarak bakalam u ana gruplara ayrmak mmkndr.

1- Ametabola - Larvalar tam olarak ergine benzer. Yani metamorfoz yoktur. 琀: Apterygota.

2- Neometabola - Bu bakalamda larvalarn ergin hale ge蔒bilmeleri i蓾n bir veya iki uyuuk, ara d霵em ge蓾rmesi lazmdr. Fakat bu ara d霵emlerde larva d霵emine ait organlar kaynamamtr. 琀: Thysanopteralar ile Homoptera'larn Phylloxeridae fam. ve Coccoidae st fam. (Erkek).

3- Hemimetabola - Nimfler ergine benzer fakat kanatlar yoktur. Vcut b闤mleri ergine nazaran k踙ktr. Nimf d霵emleri de簨tik蔒 kanatlar belirir ve vcut b闤mlerinin orants dzene girer. 琀. Orthoptera, Hemiptera.

4- Holometabola - Tam bakalam ad verilen bu halde larvalar ergin olmadan 霵ce ger蔒k bir pupa d霵emi ge蓾rirler. Bu d霵emde larva i organlar kaynaarak ergine has ekillerine d霵rler. Ayrca bu d霵emde b鐼ek hareket ve beslenmeden kesilir. 琀: Neuroptera, Diptera, Coleoptera, Lepidoptera ve Hymenoptera.

5- Hypermetabola (Polymetabola) - Meloidae (Coleoptera), Mantispidae (Neuroptera) ve baz Dipteralarda g顤len bu bakalam eklinde birbiri arkasndan gelen 蔒itli larvalar ekil olarak 蔞k farkllklar g飉terirler. 琀nek olarak Meloidae'leri g飉terirsek, bunlarn ilk d霵em larvalar anten, bacak ve g驆lere sahip faal bir haldedir. Arlarn bacaklarna taklarak onlarn yuvasna gider. Orada ikinci larva d霵emine girer ki bu halde bacaklar ksalmtr. 4 ve 5 inci d霵emlerde bacaklar iyice ksalr adeta manas larva tipini alr. Altnc larva d霵eminde kaln ve koyu bir d iskelete sahip bacak ve antenlerden yoksun oldu繠 i蓾n pupa d霵emine benzer (yalanc pupa) bir d霵emde klar ve baharda beyaz renkli bacaklar olan faal 7 inci larva d霵emi balar ve ksa bir mddet sonra asl pupa d霵emi gelir. Pupadan sonra ergin ortaya 踦kar.

PUPA (Krizalit) T嵥LER

Pupa d霵emi i organlarn kaynaarak ergine has ekil aldklar bir nevi uyku d霵emidir. Bu d霵emde i organlarn kaynamas larvaya ait baz organlarn yok olarak yerine ergine ait olanlarn meydana gelmesine Histoliz olay denir. B鐼ekler bu d霵emde genellikle kuytu yerlerde saklanrlar. Bazlar son larva d霵emini tamamlarken bir koza meydana getirir. Onun i蓾nde pupa olur. Bazlar da 蔒itli maddeleri birbirine yaptrarak bir yuva meydana getirir. Pupalarn hepsi yapca birbirine benzemez. 3 ayr tip ayrd edilir.

1- Serbest pupa: Bu tipte anten, bacak ve kanat izleri vcut zerinde serbest olarak bulunur. Ergin hale gelince b鐼ek pupa g闣le簨ni srt taraftan yrtarak darya 踦kar. 琀: Coleoptera Hymenoptera, Dipteradan baz familyalar.

2- Mumya pupa: Bu tipte anten bacak kanat vcut zerine yapktr. Ergin hale gelen b鐼ek g闣le簨ni srttan yrtarak dar 踦kar. Lepidopteralarda g顤lr. Son takmdaki pupa tipine 驆el olarak Chrysalid ad verilir.

3- F踦 pupa-Son larva d霵eminden pupaya ge蓾te ger蔒kte serbest olan pupa dardan dzgn yzeyli bir kap i蔒rsine kendini hapseder. Oval ekilli olan bu kap zerinde enine daireler eklinde segment 蓾zgileri bulunur. Bu nedenle Hymenoptera




kozalarndan kolayca ayrd edilir. B鐼ek ergin hale gelince f踦nn tepesinde kapak eklinde kalkan bir ksmdan dar 踦kar. 琀: Diptera takm familyalarnn 蔞繠nda.

B鐼eklerin Gelime D霵emi

Bir b鐼e簨n yumurta d霵eminden balayp ergin hale gelmesine kadar ge蔒n sredir (Yumurta, larva, varsa pupa). De簨ik gruplarda bu sre de de簨ir. Magicicada sepdemdecim (Homoptera) l7 yl, Ehpemeroptera takmnda gelime d霵emi 1 yl ergin d霵em ise l-2 gndr.

Diyapoz: Diyapoz duraklama demek olup, bu d霵emde b鐼ekler faaliyetlerine ara verirler. 溍rtlar uygun olmad蹥 zaman b鐼ekler bir duraklama yani Kuiksens devresine girerler ve artlar dzeldi簨nde bu durum derhal ortadan kalkar. Diyapozda ise artlar dzeldi簨nde gerekli fizyolojik olaylar ayet tamamlanm de簨lse b鐼ek geliimine devam edemez. Diyapozda endokrin salg bezlerinin rol 霵emlidir.

D闤 (Generation): Bir b鐼e簨n yumurta d霵eminden balyarak tekrar yumurta d霵emine kadar ge蔒n zamana bir d闤 denilmektedir. Aphididae familyasna ait b鐼eklerin ylda 10-14 d闤, M. sepdemcecim' de ise l7 ylda tek d闤 g顤lr.

SINIF (CLASSIS) = INSECTA

1. Alt snf (Subclassis) APTERYGOTA (Kanatsz b鐼ekler)

Btn gelime devrelerinde kanat izine rastlanmaz. Bunlar ufak yapl ve ametabol b鐼eklerdir.

Ordo.1- Diplura

G驆 k顤elmi, anten var. Abdomen 12. segmentli a踦k renkli ince derili Entognata i蓾nde vcut sonunda cercus tayan tek b鐼ek takmdr. A蹥z par蓷lar 蓾繐eyicidir. Tibia ve tarsus ayrlmtr. K踙k b鐼ek ve toprakta yaayan di簟r gruplar yiyerek beslenir, ayrca alg, mantar ve 踙rm bitkileri de yer. Dnyann her tarafna yaylmlardr.

Ordo. 2- Thysanura (Kl kuyruklular)

Genel olarak yaplar uzundur. Ufak veya orta boyda b鐼eklerdir. Abdomen sonunda kuyruk gibi 2-3 uzant ve baz abdomen segmentlerinde styilus'lar (dejenere abdomen bacaklar) vardr. Antenleri uzundur. A蹥z par蓷lar 蓾繐eyicidir. Organik artklar, niastal maddeler yer. Genellikle renkleri gridir. Toprakta 踙rmekte olan odunlarn altnda, karnca termit yuvalarnda ve eski ktphanelerde kitap krntlar etrafnda bulunurlar. 琀.: Lepisma (Gm balkc蹥), Campodea, Machilis.

Ordo. 3- Protura

Anten ve g驆leri yoktur. Boylar 0.5-2 mm. kadardr. Bacaklar zayf olmakla beraber 1 inci 蓾fti daha uzundur ve duygu organ g顤evini yapar. Abdomenleri 12 segmentlidir, ilk 3 nn ventralinde 1 er 蓾ft k踙k uzantlar bulunur. iyi gelimi 蓾繐eyici a蹥z par蓷lar stilet ekilli mandible ihtiva eder. Besinlerini delip emme ile alrlar. Membrandan labium iyi gelimemitir. Genellikle renkleri beyazmsdr. Tibia ile tarsus birlemitir,serkuslar yoktur. Dnyann her yerine yaylm olup ormanlarda yaprak altlarnda, toprakta veya talar altnda yaarlar. Ayrca yrtc olup di簟r b鐼ekleri avlarlar. 琀.: Eosentomon-Acerentulus.

Ordo. 4- Collembola - (Kuyrukla s蔦ayanlar)

K踙k boylu, a蹥z par蓷lar 蓾繐eyici fakat baz tiplerde mandibleler stylet eklinde olan b鐼eklerdir. Abdomen 6 segmenttir ve s蔦ama organ olan furkula 4 nc abdomen segmentinin ventralinde yer alr. Renkleri genellikle sarms veya beyazms ise de esmer ve siyah olanlar da vardr. Baz trleri bitkilere zararl olur. Seralarda ve mantar retilen yerlerde g顤lr. 琀.: 溳ker pancar, spanak, patates, soya, marul ve yoncada zararl. Ayrca Sminthurus trleri bitki epidermisini kemirir. 畤ellikle mezofil tabakasn yer ve yaprak beyazms renk alr. Isotomurus trlerinin ttn fidelerinde zarar g顤lmtr.

2. Alt snf PTERYGOTA (Kanatl b鐼ekler)

B鐼ek takmlarnn 蔞繠 Pterygota alt snfna girer. Genellikle 2 蓾ft kanatlar bulunur. 1 蓾ft kanad olanlar ve hi kanad bulunmayanlar da vardr. Yalnz bu sonuncularda g顤len kanatszlk sekonderdir. Yani bunlarda embriyo d霵eminde kanat izleri vardr. Sonradan gelime olmad蹥 i蓾n kanatszlk durumu ortaya 踦kar. Apterygotalarda ise embriyo d霵eminde kanat izi bulunmaz. Kanatl b鐼eklerden bazlarnda larva d霵emlerinde kanat iz halinde ya da ufak yapl olarak g顤lr ki bunlara Exopterygota ad verilir. Larva d霵eminde kanad hi belli olmayanlar, Endopterygota grubunda toplanr.

 

ORDO- EPHEMEROPTERA ( Bir gnlkler - Mays sinekleri)

Ufak veya orta boyda, yumuak vcutlu b鐼eklerdir. Antenleri ksa ve kl gibidir. Erginde 2 蓾ft kanat bulunur. Kanatlar 蔞k damarldr. 琄 kanatlar 蓩en ekilli ve daha byktr. 1500 tr bilinir. Vcutlarnn son ksmnda kl gibi 2-3 uzant (Cerci) bulunur. Hemimetabol = basit metamorfozlu b鐼eklerdir. Larvalar aquatiktir. Avclkla ge蓾nir, 1 yl yaar erginlerinin 闣r 1-2 gn srer. 琀.: Hexagenia - Ephemera.

 

ORDO - ODONATA (Su bakireleri, yusufcuklar veya tayyare b鐼ekleri)

Kanat bazalinin incelmi veya genilemi olmasna g顤e Zygoptera ve Anisoptera olarak iki alt takm halinde incelenir. Olduk蓷 iri yapl, zarif, gzel renkli olan predat顤 b鐼eklerdir. U蓰lar hzldr (bazlar saatte 60 mil yapar), bazlarnda g氍 g顤lr. Nimfler suda yaar ve karn ksmnda yaprak eklinde solunga uzantlar bulunur. Erginlerin ba iri, g驆leri belirgindir. パ繐eyici a蹥z par蓷lar olup antenleri ise 蔞k ksadr. 愲i 蓾ft olan kanatlar uzun ve 蔞k damarldr. Thorax iyi gelimitir. Abdomen uzun ve 11 segmentlidir ve stilet tamaz. Eey organlar diilerde abdomen sonunda erkekde ise 2 inci abdomen halkasnn ventralindedir. Bu nedenle kopulasyon di簟r b鐼eklerden 蔞k farkldr. Bu ordonun 5000'den fazla tr bilinmektedir. B鐼ek yiyerek beslenirler. Biyolojik mcadele a踦sndan faydaldrlar. Bazen kark parazittir. Sivrisinek ergin ve larvalarn yiyerek populasyonunun artmasna engel olurlar.

琀.: Anax imperator iri yapl mavi

Orthetrum spp. ; Krmz-esmer

Libellula spp.; Kanatlar lekeli

 

I S鄆ER ORDO: ORTHOPTEROIDEA

ORTHOPTERA (Dz kanatllar)

 

ORDO - SALTATORIA

Hemimetabol b鐼eklerin en eski ve ilkellerinden olup 鈤t Karboniferden beri bilinmektedir. Karasal b鐼eklerdir.

ネkirgelerin de i蓾nde bulundu繠, ziraat y霵nden 霵emli takmlardan biridir. Byk bir ksm bitki ile beslenir. Bu nedenle zararl olurlar. Fakat bazlar di簟r b鐼ekleri yedi簨 i蓾n faydal saylr. A蹥z par蓷lar 蓾繐eyicidir. 愲i 蓾ft iyi gelimi ve 蔞k damarl kanatlar oldu繠 gibi hi kanatsz olanlar da vardr. 琄 kanatlar par闣en gibi az 蔞k kalnlam ve dar olup par闣en (tegmen) adn alr. Arka kanatlar st kanatlardan daha geni ve byk olup yelpaze gibi katlanr. Dinlenme srasnda, st kanatlar katlanmaz. A蹥z 蓾繐eyici tiptedir. 1. ve 2. 蓾ft bacaklar genel olarak birbirine benzer. Yalnz bazlarnda 霵 bacaklar kazmaya yarar (Dana burnu). Art bacaklarn bilhassa femur ksm iyi gelimitir. S蔦amaya yarar (ネkirgelerde). Genel olarak diilerin abdomeni sonunda yumurta koyma borusu bulunur. Bakalam hemimetabola eklindedir. Bu takma ba簰 b鐼eklerin 蔞繠nda ses 踦karma ve alma organ bulunur. Btn dnyaya yaylmlardr. 愲lim ve artlarn dzgn gitti簨 senelerde sra halinde g氍 ederler (Her trl bitki ve hayvan maddesi yerler).

 

SUBORDO: CAELIFERA (Ksa antenliler)

Fam. Acrididae (Ksa antenli 蔒kirgeler): Genellikle boz renkli, ksa antenli, tarsuslar 3'er segmentli 蔒kirgelerin meydana getirdi簨 bir familyadr. Yumurta koyma borusu ovipozitor ksadr. Ses alma organ l. abdomen segmentinin yanlarnda bulunur.

 

 

Dociostarurus maroccanus (Fas 蔒kirgesi); Polifag bir trdr. Tahl, pamuk sebze, yonca, patates, so簜n ve baklagillerde zararldr.

Calliptamus italicus (戣alyan 蔒kirgesi); Tahl, pamuk, 蓷yr, sebze ve eker pancarnda zararldr.

Schistocerca gregaria (Sudan 蔒kirgesi); Polifag. Btn bitkilerde 蓾蔒k, yaprak hatta bitkinin tmn yer.

ilk ikisi memleketimizde yerli olarak bulundu繠 halde sonuncusu baz yllar Gneydo繠 illerimize gelir.

SUBORDO : ENSIFERA (Uzun antenliler)

Fam. Tettigoniidae (Yeil 蔒kirgeler) 4000' den fazla tr vardr. Antenleri uzun, tarsuslar 4 segmentli, yumurta koyma borular yandan yasslm bir b蓷k ekilli, yeil yada kahverengi 蔒kirgelerin bulundu繠 bir familyadr. 琄 bacaklarnn tibiasnda iitme organ bulunur. K 蔞繠nlukla yumurta d霵eminde ge蓾rirler. (Bizde l7 tr biliniyor)

Playcleis intermedia; Baz yllar 蔒ltik ve ekine zararl olur.

Saga trleri di簟r b鐼ekleri yer.

Tettigonia viridissima; Meyve a簜蔮ar, bitki srgnleri ve taze yapraklar yer

Ephippigena; Pronotum arkada e簟r gibi kubbelemi.

Fam. Gryllidae (Kara 蔒kirgeler) Kriketler, silindir eklinde vcutlu ve siyah renklidirler. Tettigonidelere benzerler ancak yumurta koyma borusu ince ve olduk蓷 uzundur. Fakat yass de簨l silindiriktir ve tarsuslar 3 segmentli, pronotum enine dikd顤tgen eklinde genellikle toprak i蔒risinde yaarlar. Bu familyann trleri, erkeklerin ses 踦karmalar ile tannr.

琀nek: Gryllus campestris; Bu簠aygil, arpa, ttn, pancar, pamuk

Acheta desertus; Sebze, eker pancar, asma, ttn

Occanthus pallucens; Ba, havu, kenevir

Fam. Gryllotalpidae- Kanatlar ufalm iri vcutlu b鐼eklerdir. Vcutlar 蔞k tyldr. Ovipozitor belirsizdir.

Gryllotalpa gryllotalpa (Dana burnu); Toprak altnda yaar. 琄 bacaklar tipik kazcdr. Toprak altnda kazd蹥 tnellerde bitki k闥lerini, 蓾m ve fidanlar keserek ve yumru oyarak zarar verir. Bitki k闥leri ve b鐼eklerle beslenir.

 

II SUPERORDO: BLATTOIDEA

ORDO: BLATTARIAE

Bugnk hamam b鐼eklerinin karakterlerini g飉teren 鈤t Karbondan beri gelmektedir. Fosiller ile 28 familya, 35.000 tr vardr.

Fam - Blattidae (Hamamb鐼ekleri)

Yass ve oval b鐼eklerdir. Kalkan eklinde olan pronotumdan kolay tannrlar. Ba ksmen veya tamamen pronotum altnda kalr. Antenler uzun ve kl eklindedir. Facet g驆ler iyi gelimitir. 3 蓾ft bacak birbirine benzer. Scak ve nemli yerlerde yaarlar. Ziraat y霵nden 霵emsizdir. Dnyaya yaylm olup 蔞k fazla tr vardr. Daha ziyade tropik b闤gelerde yaarlar. Yass olduklarndan gndz binalarn gizli yerlerinde bulunurlar. Tuberkuloz, kolera, dizanteri, koli, tifo gibi hastalklarn etkenlerini tarlar.

Blatta orientalis (Do繠 hamamb鐼e簨): Erkek diiden k踙k olur. Diilerde kanat k踙k pul eklindedir. Erke簨n kanad daha iyi gelimitir. Renkleri siyaha yakn esmerdir. Diileri yumurtalarn kapsl i蔒rsinde a踦lncaya kadar birlikte tar.

Periplaneta americana; Daha byktr. Erkek ve diide kanat iyi gelimitir. Renkleri krmzmtrak kahverengidir.

Blatella germanica; Boylar k踙k, saman rengindedirler.

Polyhaga aegyptiara; Gneye gittik蔒 fazlalar. Eski evlerde 蔞k g顤lr. Erkekler kanatl, diiler kanatsz ve erkekden daha yuvarlaktr.

 

 

ORDO: MANTODEA

D g顤nleri farkl olsa da hamamb鐼eklerine en yakn grup olup kolay tannabilecek karakterlere sahip trler. 8 kadar familya 2000 kadar tr i蔒rirler. En karakteristik familya Mantidae' dir. Ban 蓩en eklinde, pronotumun 蔞k uzun bir boyun bi蓾minde olmas 霵 bacaklarn yakalayc tipte gelimi olmas bu familyann tipik karakteridir. Balar serbest olarak her tarafa d霵drlebilir (Antenleri ince kl eklindedir fakat erkeklerde farkl ekillerde g顤lr). G驆ler 蔞k iyi gelimitir. Ban byk bir ksmn kaplar. Bazlarnda g驆ler konik bir ekil almtr. Orta ve arka bacaklar normal yryc, 霵 bacaklarda koksa 蔞k uzam femur ve tibia kuvvetli dikenler tayor. Yakalayc tipte dikenli tarsuslar 5 segmentlidir. Genel olarak kanatldr, 霵 kanat derimsi ancak kanat bazlarnda k踙lm veya k顤elmi de olabilir. Baz erkeklerde kanat 蔞k iyi geliti簨 halde diilerinki k踙k kalmtr. Hepsi karnivordur. Di簟r b鐼ekleri yer. Kannibalizim de g顤lr. Kopulasyondan sonra dii erke簨 yer.

Fam-Mantidae (Peygamber develeri)

1800'den fazla tr vardr. Genellikle tropik b闤gelerde geni yaylm g飉terirler. Scak memleketlerde tr yo繠nlu繠 daha fazladr. Gney Amerika'daki baz trler k踙k ku ve kertenkelelere saldrr.

Mantis religiosa; Avrupa' da bulunur.

Bolivaria brachyptera

 

ORDO : PHASMIDA

Fam-Phasmidae (De繐ek 蔒kirgeleri)

Olduk蓷 byk kanatl veya (genellikle) kanatsz b鐼eklerdir. Vcut ve bacaklar (genel olarak) uzam ve de繐ek gibi silindirik bir form almtr. Ancak bazlar yaprak gibi yasslam da olabilir. Genel olarak prothorax ksa meso ve metathorax daha uzundur. Bacaklar birbirine benzer. Tarsuslar genellikle 5 segmenlidir. Kanatllarda 霵 kanatlar elytra tarznda ve genel olarak k踙lmtr. Alt kanatlar, daha geni normal kanat eklindedir. Grubun 蔞繠 tropiklerde yaar.

Hepsi herbivordur. Mimikriye 顤nek g飉terilir. Hareketleri 蔞k yavatr. Kolayca fark edilmezler. Di簟r hi bir b鐼ekte olmayan bir 驆elli簟 sahiptirler. Bu b鐼eklerde kopan bacaklar ksmen veya tamamen yenilenebilir (rejenerasyon)

Bacillus ; Vcut 蓰buk eklinde bacaklar ince uzun

Phyllum; Yaprak eklinde

 

ORDO : DERMAPTERA (Kula簜 Ka蓷nlar)

 

Ksa kanatlar ve abdomen sonunda bir 蓾ft kitinlemi eklemsiz kska蔮ar (modifiye olmu cerci) ile kolayca tannan Dermaptera trleri, parlak sar-kahverenglidir. Diilerin cercileri, erkeklerinki gibi kvrk olmayp dzdr. A蹥z par蓷lar 蓾繐eyici tiptedir. プk k踙k olan 霵 kanatlar ksa derimsi yapda damarsz, arka kanatlar ise zarms radyal damarl, dinlenme srasnda yelpaze gibi 霵 kanatlar altnda katlanr. Tarsuslar 3'er segmentlidir. Geceleri faaldirler. Nadiren bitkilere zarar verirler. Sonbaharda 蓾ftleirler. Diiler 2-3 gn sre ile 20-80 yumurta brakrlar. Diiler yumurtalar ve sonra da yavrularn korur. Larva ergine benzer. Serbest yaayan veya parazit gruplar vardr.

Forficula auricularia ; Kanatsz, g驆 k踙lm

Arexinia spp ; Yarasa ve baz memelilerde ektoparazit.

Hemimerus spp ; Kanatsz. Cerci uzun ve dz. Baz kemiricilerde (S蓷n) ektoparazit.

 

ORDO : ISOPTERA (Termitler)

 

1700'den fazla, sosyal yaayan b鐼ek trn ihtiva eden 霵emli bir takmdr. Karncalarla hi ilgileri olmad蹥 halde bunlara yanl olarak beyaz karnca denmitir. Karncalarda thorax-abdomene incelerek ba簰anr. Termitlerde geni olarak ba簰anr. Anten termitlerde filiform, moniliform tiptedir. プ繠nluk tropik b闤gelerde yaamakla

beraber scak b闤gelerde de yaylmlardr. Termitler a踦k renkli ince yumuak derili b鐼eklerdir. Dzenli bir cemiyet halinde binlercesi bir arada yaar. Bir termitaria'da genel olarak 蔞簜lma kabiliyetinde olan bir 蓾ft erkek ve dii bulunur (Kral ve krali蔒). Bunlar steril olan di簟r fertler tarafndan devaml beslenir. Termitlerin besinleri selloz i蔒ren maddelerdir. Sterillerin bir ksm asker bir ksm i蓾dir. Kanatl bireylerin, iki 蓾ft kanad birbirine benzer. Zar gibi ve az sayda damarldr. Fakat kanatlarda damar gibi krklklar vardr. A蹥z par蓷lar 蓾gneyicidir. (Tarsuslar 4'er veya 5'er segmentlidir). Termitler ya toprak altnda yaarlar ya da toprak stnde odunlar i蔒risinde yuva yaparlar. Hangi ekilde olursa olsun, bir termit kolonisinin bir蔞k galerilerden meydana geldi簨 g顤lr. Baz trler birka metre ykseklikte yuvalar yapar. 5 familyas vardr. Avrupada ve memleketimizde tannm olan tr Leuvotermes lucifugus ' dur. ネitli a簜 ve k闥lerine zararldr.

 

ORDO : Plecoptera (Ta Sinekleri)

ORDO: Embioptera (Kitap Bitleri)

ORDO : Zoraptera (Termit Benzeri B鐼ekler)

ORDO: Phthiraptera:

SUB ORDO : Mallophaga (Kl ve Deri Bitleri)

Bunlar yass vcutlu kanatsz ufak b鐼eklerdir. Ku ve memeli hayvanlarda d asalak olarak yaarlar. A蹥z par蓷lar 蓾繐eyici olup ty, kl, deri vs. ile beslenirler. G驆ler ufalm nokta g驆ler yok olmutur. Antenler ksadr. Ba thorakstan byktr. Yavrular ergine benzer. Btn evreler, konuk蓰 hayvann zerinde ge蓾rilir. 愯sanlara asalak olan trleri yoktur. Kular ve baz memelilerde d asalak olarak yaarlar.

SUBORDO : ANOPLURA (Bitler)

 

Kan emen, 2,5 mm boyunda, ufak ve yumuak yass, kirlisar vcutlu, kanatsz b鐼eklerdir. Segmentleri ksmen belli ya da kaynam olup memeli hayvan ve

insanlara asalaktr. G驆leri ufalm ya da yok olmutur. Antenleri 3-5 segmentlidir. A蹥z par蓷lar emicidir. Tarsuslar bir segmentlidir. Tek bir byk 蔒ngel tar. Ban thoraxtan dar oluu, emici a蹥z ve tarsus segmenti bakmndan Mallophaga'dan ayrlr.

Fam.: Pediculidae

Pediculus humanus humanus

Pediculus humanus corporis ; 愯san vcudunda yaar.

Fam.: Phthiriidae

Phthirius pubis : 愯sanda kask, ans biti.

ORDO : THYSANOPTERA (Kirpik kanatllar)

 

Boylar 2-3 mm. orannda, vcutlar silindir eklinde, ince yapl k踙k b鐼eklerdir. Anten genellikle ksa olup 6-9 segmenten yaplmtr. Petek g驆ler ve genellikle de nokta g驆ler iyi gelimitir. A蹥z par蓷lar emici tipte ve 3 i繐eli asimetriktir. Bu ksmda st dudak ile birinci ve ikinci maksiller birleerek bir emme borusu meydana getirmilerdir. Sol mandible (sa mandible k顤elmi) ile maxillalarn lacinia ksmlar styletleri meydana getirir (G顤ld蹞 gibi yap asimetriktir). Her iki kanat 蓾fti de eit yapl, dar, az damarl ve kenarlar sa蓷k gibi uzun tylerle kapl olur. Bazlar kanatszdr. Bacaklarda tarsus segmentlerinin says 1 veya 2 olup gene 1 veya 2 trna簜 sahiptir. Pretarsus kabarc蹥 (arolium) iricedir ve bu nedenle de bu takma "kabarck ayakllar" adnn verildi簨 de olmaktadr. Ovipozitor var veya yoktur. Var ise ekli snflandrma y霵nden 霵emlidir. Ovipozitorlu olan tripsler yumurtalarn bitki dokusu i蓾ne koyar. Bakalam Neometabola eklindedir. 愲i cinsiyet g顤nte birbirine benzerse de erkek daha ufaktr. Fakat bir 蔞k trde erkek bulunmaz ve 蔞簜lma partenogenetik yol ile de olur. Ylda birden fazla d闤 verirler.

Byk 蔞繠nlukla bitkisel besin alrlar. パ蔒k, yaprak, tomurcuk zerinde beslenir ve bitki dokularn tahrip ederler. Birka tr mantar sporlar ile beslenir. Ufak bir ksm da di簟r Arthopodlar avlar. Pek az tr insanlar sokar. Baz trler bitki hastalklar naklinde vekt顤 olarak 霵emlidir. Kltr bitkilerinde ekonomik 霵eme sahiptirler. 2 alt ordoya ayrlrlar; Terebrantia (Ovipozitorller) ve Tubulifera (Ovipozit顤szler)

Subordo: Terebrantia (bitki zararllar)

Fam.: Thripidae

Yumurtlama borusu aa蹥ya do繢u kvrktr. Kanatlar dar, u蔮ar sivridir. Bitkilerde 霵emli zararlara neden olurlar.

Thrips tabaci L. (Ttn tripsi); Ttnde akdamar hastal蹥n yapar ayn zamanda sebze vs. zarar yapar.

Heliothrips haemorrhoidalis Sebze, ba, turun蓩il 蓾蔒klerinde 驆ellikle seralarda zararldr.

Limothrips cerealium Hall.; Ekin zararlsdr. Byk populasyonlar halinde bulunur. 愯san sokabilir.

Subordo : Tubulifera ( Ovipozitor yoktur)

Fam.: Phloeothripidae

Renkleri genellikle koyudur; kanatlar a踦k renkli veya beneklidir.

Haplothrips tritici kurdaji. Bu簠ayda

Liothrips oleae Costa. - Zeytinde.

ORDO : HETEROPTERA (HEMIPTERA)

Bu grupta st kanatlar yap olarak di簟r btn b鐼ek takmlarndan farkllk g飉terir. Bu kanadn dip yars kitinlemi derimsi bir durum alm; buna kar u ksm zar eklinde kalmtr. Alt kanatlar da zar eklindedir. Dinlenme halinde kanatlar abdomen zerinde yatk durur. A蹥z sokucu emici tiptedir. Ban 霵 tarafndan 踦kar. A蹥z i蔒rsinde 4 stilet (i繐e) bulunur. 椲nelerin 2' si mandible 2' si maxillerdir. Labiumun meydana getirdi簨 3-4 segmentli hortum ba ve toraksn ventralinde uzanr. Antenler uzun 4-5 segmentlidir. Pronotum ve scutellum genellikle genitir. Tannan trleri 30.000 kadar olup ziraat y霵nden 霵emlidir. プ繠 karada az bir ksm suda yaar. Pek 蔞繠 bitkilerin 驆 suyunu emmek sureti ile byk zararlara neden olurlar. Baz trler ise di簟r b鐼ekleri avlayarak ge蓾nir. 愯san ve di簟r memelilerden kan emenler de vardr.

Baz sistematik蓾ler Hemiptera ile Homoptera'y iki alt takm olarak Rhyncata takm (hatta Hemiptera takm) altnda toplarlar. Fakat bu iki takm arasnda 驆ellikle iki bakmdan farkllk vardr (1) Homoptera'larn her iki 蓾ft kanad benzer yapda (zar gibi) dr; veya st kanat tamamen derimsidir; (2) Hemipteralarda hortum ban aln ksmnda, yani 霵nden 踦km oldu繠 halde, Homopteralarda ban thoraksa yakn ksmndan 踦kmtr.

 

Fam.: Pentatomidae

Pentatomidler, ekonomik 霵emi olan bir grup familyadr. Vcut kalkan eklinde yass ve ovaldir. Scutellum geni ve 蓩en bi蓾mdedir. Anten 5 segmentlidir. Pis koku ve salg bezleri bulunur. Genellikle fitofagdrlar. Bitki 驆suyu ile beslenirlerse de avclkla ge蓾nen predat顤ler de vardr.

Aelia rostrata (Kml); 愲i tr de ziraat y霵nden ekinleri sokup emerek 霵emli zararlara sebep olur.

Nazara virudula ; Yeil renklidir, 蔒itli sebze ve kltr bitkilerine zarar verir (Pamuk, susam, keten gibi).

Carpocoris ; Trleri Compositaea, ekinde ve Cruciferae trlerinde zararl olur.

Fam.: Scutelleridae

Pentatomidlere 蔞k benzerler, anten yine 5 segmentlidir. Scutellum 蔞k byk. Kanatlar ancak scutellum ucunda g顤lr. Fitofagtrlar ve 蔞k 霵emli bir ekin zararlsdr.

Eurygaster integriceps (Sne); Yurdumuzun en 霵emli ekin zararllarndandr.

Fam.: Miridae

Bu takmn en geni familyasdr. Bitki 驆suyu ile beslenerek genellikle fizyolojik etki ve 踦kardklar toxic madde ile bitkinin 闤mne neden olurlar. Anten ve gaga 4 segmentli, vcut yumuak, ba k踙k ve ocel g驆ler yoktur. Hemielitradan korium ksmnda 蓩en ekilli "Cuneus" 驆elli簨dir. Membran ksmnda iki kapal hcre vardr. Anten ve rostrum 4 segmentlidir.

Lygus pratensis L. Baklagil, yem bitkileri, eker pancar, patates, patlcan, pamuk bata olmak zere kltr bitkileri ve yabani bitkilerde zararldr.;

Dionconotus cruentatus Brulle turun蓩illerde ve sebzelerde zararldr.

Adelphocoris sp.

 

Fam.: Lygaeidae

Vcutlar uzunca ve serttir. Ocel g驆leri vardr. Oxycarenus hyalinipennis (Pamuk tahta kurusu) pamuklarda zarar yapar. Fitofagdrlar. Miridae'lere benzerler fakat daha sert vcutlu ve uzundurlar. Anten ve rostrum Miridae' deki gibi 4 segmentlidir. Hemielytrann zar ksmnda 4 tane basit damarn oluuyla tannrlar. Bitki zerinde bilhassa hububatta 霵emli zararlara sebep olurlar. Predat顤 olanlar da vardr.

Oxycarenus pallens Pamuklarda;

Nysius graminocola Tahlda zararldr.

Geocoris sp., Piocorissp. Biyolojik mcadelede, predat顤

Blissus spp., Lygaeus equestris- 12 mm. kadar bitki ve eski duvarlar zerinde.

 

Fam.: Pyrrhocoridae

Lygaeidae'lere benzerler fakat ocelli yoktur ve hemielitrada bir蔞k dallanm damar bulunur. Dysdercus cinsi 霵emli bir pamuk zararlsdr. Pyrrhocoris sp.

 

Fam.: Coreidae

Bacaklar yass ve bazen yaprak gibi yasslm olan bir蔞k tr ihtiva eder. Byk蔒 b鐼eklerdir. Hemelitra membrannda 蔞k sayda damar bulunur. Bir ksm fitofag olup bitkilerde 霵emli zararlar yaptklar gibi predat顤 olanlar da vardr.

Coreus variagatus ; Pancar,

Gonacerus juniperi ; ドm zararlsdr.

Fam.: Cimicidae (Tahta kurular)

Vcut oval ve yassdr. Kanatlar bulunmaz. Yalnz mezonotum zerinde iki tane yuvarlak hemielytron bulunur. Hortum kullanlmad蹥 zamanlarda prosternumdaki bir olu繠n i蓾nde durur. Kular ve memeli hayvanlarda kan emen parazitlerdir.

Cimex lectularius (Yatak tahta kurusu); Uzunlu繠 4-5 mm, genili簨 3 mm kadardr. Gndzleri eyalarn aralklarnda saklanr, geceleri insanlardan bulamaynca, fare, tavan, kutan da kan emer. Senelerce hi besin almadan yaayabilir. Kan emer ardndan bir yl kan emmeden yaar. Gnlk 1-l0 yumurta (1 mm. parlak incimsi) brakrlar ve birka aydan 1 yla kadar yaarlar; 闣r boyu yumurtlarlar. Hastalk etkeni tamaz. Sindirim sistemi uygun de簨l. Scak mevsimlerde l mm. uzunlu繠nda beyaz renkli 150-200 adet yumurta brakr. Bir hafta i蓾nde yumurtadan 踦kan larvalar 5 deri de簨iminden sonra ergin hale ge蔒rler.

C. hemipterus ; 愯san yatak tahta kurusundan daha koyu renkli scak ve rutubetli b闤gelerde bulunur. Kala-azar hastal蹥nn taycsdr.

C. columbarius (Ku tahta kurusu); Tavuk ve gvercin kmeslerinde yaarlar.

Fam.: Reduviidae

Orta byklkte veya byk trlerdir. Ba dar ve uzun olup arka ksm bir boyun gibi daralmtr. Rostrum 3 segmentli, prosternumdaki bir oluk i蓾ne oturur. Abdomenin 霵 geni olup kanatlarn yanndan kenar ksmlar arkadan g顤lr. Bazlar, Trypanasoma trlerinin vekt顤 olup genellikle predat顤 gruplar i蔒rir.

Triatoma cinsi insan sokar, Chagas hastal蹥nn vekt顤dr. Triatominae alt familyasnda 100 tr kan emici bulunur. Bu gruba 驆ellikle Orta ve Gney Amerikada Triatoma, Panstrongylus , Rhodniusa, Trypanasoma'nn en 霵emli tayclarndandr.

Redivius personatus ; Tahta kurusu yer, bir蔞k tr insan da srr.

Horpactor iracundus ; Bah蔒 ve alt yerlerde.

 

Fam.: Gerridae

Vcut ince uzun ve 蔞k tyldr. Ban genili簨 hemen hemen thoraks kadardr. Orta ve arka bacaklar 蔞k uzamtr. Sularn yzeyinde dolar ve b鐼ek avlarlar. Aquatik

Gerris lacustris ; 8-9 mm.'dir, tatl su kenarlarnda bulunur.

Fam.: Nepidae

Ba thoraksa g闣lr, 霵 ekstremiteler yakalama bacaklar eklinde, arka bacaklarda yzme kllar bulunur. Abdomenin arka ksmnda uzun bir boru bulunur. Aquatik

Nepa (Su akrebi); 琄 bacaklarn femurlar 蔞k kaln, durgun sularda 蓷murlarn i蓾nde veya zerinde. Akuatik

Ranatra ; Vcut ince uzun ve silindir eklindedir.

Fam.: Notonectidae

Vcudun st taraf kubbeli, alt dzdr. Srt st yzerler. Arka bacaklar ve karn tyldr. Kan emicidir. Aquatik

Notonecta glauca ; Durgun sularda bulunur. Balk yavrularna zarar verir.

Fam.: Tingidae

Bu b鐼ekler vcut zerinin (Ba, kanatlar, thoraxn lateral uzantlar) dantel gibi oymal olmas ile tannr. Nimflerin zeri dikenlidir. 3-5 mm. boyunda k踙ktrler. Bitkilerin yapraklar zerinde beslenirler ve ilk 霵ce sararmalar ve daha sonra tamamiyle kahverengi olarak kurumalara yol a蓷rlar.

Stephanitis pyri (Armut kaplan); meyve a簜蔮arnn zararlsdr.

Yaprak d闥en meyve a簜蔮ar, ta ve yumuak 蔒kirdekli: kestane, ceviz ss bitkileri.

 

 

ORDO : HOMOPTERA (Benzer Kanatllar)

Kanatl veya kanatsz olurlar. Kanatlysalar ya 2 蓾ft kanat birbirine benzer ekilde zar gibidir veya 霵 kanatlar tmyle kalnlaarak par闣en g顤nm almtr. Dinlenme halinde kanatlar vcut zerinde 蓷t gibi tutulur. Kanatsz gruplarda bazan her iki cinsiyet de kanatsz oldu繠 gibi, kabuklu bit Coccidae trlerinin erkeklerinde (baz trlerde erkek yoktur) sadece birinci 蓾ft kanat bulunur. Anten ya ksa kl gibi veya uzunca ve iplik gibi olup birinci tipte yani ksa kl gibi anteni olanlarn tarsus segmenti says 3, ikinci gruptakilerde ise l-2 dir. A蹥z par蓷lar sokucu-emici tipte 4 i繐eli; ikisi mandible, ikisi maxilladr. Rostrum ban ventral gerisinden 踦kar. Bazen 霵 bacaklar arasndan 踦kar gibi g顤lr.

1. SUBORDO : AUCHEONORRHYNCHA (Anten ksa kl gibi, tarsi 3 seg.)

1- Fam.: Cicadidae (A繠stos b鐼ekleri)

Vcut iri, Homoptera i蓾nde en byk b鐼ekler olup, ba ksa ve aln ikindir. Uzun olan 霵 kanatlar abdomeni fazlasyla aar. Erkeklerinde l. abdomen segmentinin ventral yanlarnda ses 踦karma organlar vardr. Abdomen sona do繢u incelerek sivri bir ekilde sonlanr. Nimfler, krek eklindedir. 琄 bacaklar ile topra蹥 kazarak yere g闣lr. Ve orada k闥leri emerek byrler. Bunlar metamorfozdan hemen 霵ce topraktan ayrlp a簜蔮ara 踦kar ve ergin hale ge蔒rler. Taze filizleri emerek beslenirler. Cicadalarda hayat sresi 蔞k uzundur. 13-14 yl nimfler bitki k闥lerinde, zarar yapar. Erginler ise ince dal ve dalcklara yumurta koyarak bitkiyi tahrip eder.

Cicadatra atra

Cicada plebeja

Cicada orni ; Erkekleri yaz aylarnda devaml olarak ses 踦karrlar ve baz a簜蔮ara zarar verir.

Chloropsalta viridissima ; Ba zararlsdr.

 

2- Fam.: Cercopidae (Tkrk b鐼ekleri)

Ufak yapl b鐼eklerdir. Arka ekstremiteleri s蔦ama baca蹥 tipindedir. Bazlarnn larvalar k鞿蹞ms bir madde i蔒risine saklanmtr. Cicadellidae'den arka tibiadaki diken durumu ile ayrlr. Arka tibiada 2 adet yzk bi蓾mli diken dizisi vardr.

3- Fam.: Cicadellidae

Bu familya yeleri arka tibialarnda boyuna bir veya birka sra diken dizisinin bulunuu ile di簟r benzer familyalardan ayrlr. プk geni bir familyadr Formlar ve renkleri 蔞k farkl olabilir. Boylar 2-3 mm den l5 mm ye kadar de簨ir.

Hemen her 蔒it bitki zerinde bulunur ve yapraklarla beslenir. Her trn beslendi簨 belirli bir veya birka tr vardr:

1- Bitkilerin 驆suyunu emerek ve emme srasnda phloem ve ksylem borularn mekanik olarak tkayarak bitkinin normal fizyolojisini aksatrlar ve klorofili tahrip ederler.

2- 琄emli miktarda bitki 驆suyu aldklarnda yapraklardaki klorofili tahrip ederler.

3- Yumurtalarn bitki dokusu i蓾ne braktklarndan yeil srgnleri tahrip ederler.

4- Bir蔞k Cicadellid tr bitki hastalklarna sebep olan organizmalarn vekt顤dr. 溳ker pancarlarndaki tepe kvrkl蹥 Circulifer tenellus, Empoasca fabae baklagillerde yaprak bklmesi ve Aster yellow ise Macrosteles spp. tarafndan tanr.

Eutetix tenella ; 溳ker pancarlarnda hasar yapan vruslarn taycsdr.

Idiocerinus stali ; Antep fstklarnda zarar yapar.

Empoasca spp.; ネitli bitkilere zarar verir ve hemen her yerde bulunur.

 

 

2. SUBORDO : STERNORRHYNCHA (Anten uzun ip gibi. tarsi 1 -2 segm.)

1- Fam.: Psyllidae (Yaprak pireleri)

2,5 mm. boyunda, k踙k Cicadalara benzerler. Afitlere de benzerlerse de s蔦ayc bacak ve uzun antenleri ile ayrlrlar. Antenler uzun, hortum ksadr. Arka bacaklar s蔦ayc tipte gelimitir. Trlerin 蔞繠nda larvalar beyaz mumumsu bir madde salglar ve bu da pamuklu bit gibi g顤lmelerine sebep olur. Yumurtalar konuk蓰ya ksa bir sap ile ba簰anmtr. Bu trlerin konuk蓰lar belirlidir ve karaballk (Fumajin) hastal蹥na yol a蓷rlar. Yllk d闤 saylar genellikle birden fazladr. Ayrca bitkilerde virus hastal蹥 taycsdr. Avrupada pek 蔞k tr saptanmtr.

Psylla mali ; (D闤 says 1) Elma a簜蔮arnda zarar yapar.

Psylla pyricola ; Armut a簜蔮arnda zarar yapar.

Euphyllura olivina ; Zeytin a簜蔮arnda zarar yapar. Baz trler virus hastalklarnn vekt顤 olarak bilinir.

2- Fam.: Aleyrodidae (Beyaz sinekler)

2-3 mm. boyunda ve erginleri ilk bakta k踙k kelebekleri andran b鐼eklerdir. Her iki cinsin erginleri kanatl, arka kanat 霵 kanat kadar, byk ve kanatlarn zeri beyaz pudrams bir toz ile kapldr. Bakalam di簟r Homoptera' lardan farkldr. Nimf ilk devrede hareketli; sonraki devrelerde ise hareketsizdir. Tropik ve subtropiklerde zararldr. En 蔞k turun蓩iller ve sera bitkilerinde zarar yaparlar.

Aleyrodes spp . ; A簜蔮arda, pamuk, ttn, ss bitkileri, sebzede zararl.

Bemisia tabaci ; Pamukta zarar yapar.

 

3- Fam.: Aphididae

Yaprak bitleri iman yumuak vcutlu, ince derili ve boylar l-5 mm arasnda de簨en k踙k b鐼eklerdir. Genellikle 驆suyu ile beslenerek 蔞k 霵emli zararlar verirler. Abdomenlerinin gerisinde 5 ve 6. abdomen segmentinden bir 蓾ft olarak 踦kan tp eklindeki Cornicle ile tannrlar. Buradan mumlu madde ve ayrca ansten "honeydew" denen artk madde ve eker ihtiva eden madde salglarlar. Ayn toplulukda, hem kanatl hem kanatsz formlara rastlanr. 琄 kanatlar arka kanatlara g顤e daha byk olup kanatlarda damarlanma azdr.

Yaprak biti trlerinde hayat devresi trlere g顤e olduk蓷 de簨iktir. Ylda partenogenetik bir蔞k d闤 verirler. Genellikle k yumurta d霵eminde ge蓾rir, ilkbaharda ve yaz boyunca d闤lemsiz olarak, sonbaharda ise d闤lemli olarak 蔞簜lrlar. Parazitoit ve predat顤lerinin bulunmad蹥 ve populasyonunun yksek oldu繠 yllarda 蔞k zararl olurlar. Virus tarlar.

Lachnus pini ; 3-4 mm. 蓷mlarda taze filizlerin i繐eleri arasnda.

Aphis fabae Baklagillerde

Aphis rosae (Gl biti); 3 mm. kadar gllerde 蓾蔒k saplaryla taze dallarda.

Aphis pomi- ;Pamuk

Aphis brassicae (Lahana biti)

Eriosoma lanigerum ; Elma a簜蔮arnda zararl, ezilince krmz leke brakr.

Myzus persicae ; Sert 蔒kirdekliler 驆ellikle eftali bah蔒lerinde ve 蓾蔒klerde zararl, virus vekt顤.

Chermes spp. (ドm biti); Serbest halde veya mazlar i蓾nde yaar.

 

4- Fam.: Phylloxeridae

Afitlere 蔞k benzerler ancak cornicle, mum borucuklar yoktur ve kanatlarda damarlanmann daha az oluudur.

Phylloxera vitifoliae (Ba flokseras); プk yaygn ve ekonomik 霵emi olan bir zararldr. Asma k闥 ve yapraklarnda beslenir, galler meydana getirir.

5- 鈤tfam.: Coccoidea (Koniller)

プk geni bir grup olup 蔞k k踙k ve byk 闤踙de 驆ellemi trler i蔒rir. Konil denilen bu grupta, erkek ve diiler birbirinden 蔞k farkldr. Erkekler, diilerden k踙k ve yalnz 霵 kanatlar vardr. Diiler kaba yapl g驆sz ve kanatsz olup 蔞繠nlukla bacakszdr. Ergin halde srt taraftan salg maddelerinden meydana gelen bir kabuk eklinde bir mum tabakas ile 顤tldr. Erkeklerde a蹥z par蓷lar dumura u繢amtr ve beslenmezler. Abdomen bir 蓾ft uzun style ekilli uzant ile sonlanr.

Bu b鐼ekler bitkilerin 驆suyunu emerek zayflamasna, ekil bozukluklarna ve kurumasna neden olurlar. Ayrca fumajine'de yol a蓷rlar. Scak ve nemli yerleri severler. D闤 saylar 蔞ktur.

Fam.: Diaspididae (Virgl Konilleri)

Konillerin en geni familyas olup trlerin bazlarnn d g顤n virgle benzer. B鐼eklerin zerinde vcuttan kolayca kaldrlabilen bir kabuk bulunur. Dii b鐼e簨n abdomeninin son ksm (Pygidium) ve salg bezleri tehiste kullanlr. Diilerde g驆ler, bacaklar ve antenler yoktur. Erkeklerde kanatlar ve bacaklar gelimitir. Populasyon yo繠n oldu繠nda 驆 suyunu emerek konuk蓰yu 闤drebilir.

Diaspis pentagona (dut konili)

Aonidiella aurantii (Turun蓩il krmz konili)

Parlatoria oleae (Zeytin konili)

Quadraspidiotus perniciosus (San Jose kabuklu biti); Sert ve yumuak 蔒kirdekli turun蓩illere, orman a簜蔮arna, fundalklara zarar verir.

 

Fam.: Coccidae

Ayrca kabuklar olmayan 蔞k sert bir d deri gelitirmilerdir. Antenleri ufalm yada yok olmutur. Bazlarnda bacak vardr. Fumajine neden olurlar. Vcut segmentleri belli ya da dardan belli olmayabilir.

Saisettia olea (Zeytin kara konili) ; Citruslarda

Ceroplastes rusci (愯cir konili)

Lecanium trleri bir蔞k bitkide ve seralarda zararl

Fam.: Pseudococcidae

Bu familya trlerinde kabuk veya kalnlam srt derisi yoktur. Vcutlar zerinde una benzer mumlu maddelerden meydana gelmi bir 顤t vardr. Bu nedenle unlu bitler yada mumlu bitler adn alrlar. Vcut uzun, oval segmentleri belli ve bacaklar iyi gelimitir. Erginleri hareketlidir. Yumurtalar pamu繠msu bir salg i蔒rsinde bulunur. Erkekleri kanatldr.

Pseudococcus citri (turun蓩il unlu biti)

Pseudococcus adonidum (Sera unlu biti)

Fam.: Margarodidae

Byk ve yuvarlak vcutlar segmentlidir. Bir st familya i蔒rsindeki en iri trler bu familyada bulunur. Bu familya trlerine Dev koniller de denmektedir. (Toprak i蔒risinde yayanlar vardr).

Icerya purchasi (Torbal konil);Turun蓩illerde

Pulvinaria floccifera (ドy konili)

Margarodes tritici (Bu簠ay k闥lerinde bulunur)

 

HOLOMETABOLA

15. ORDO : NEUROPTERA (Sinir Kanatllar)

Olduk蓷 yumuak vcutlu b鐼eklerdir. Bata; ip ve kl eklinde antenlerle orta byklkte petek g驆ler bulunur. Bazlarnda nokta g驆ler de vardr. A蹥z par蓷lar 蓾繐eyicidir. Prothoraks hareket edebilir. Kanatlar az 蔞k eit zar eklinde ve byk olur. Kanatlarda 蔞k sayda enine damar ve boyuna damar g顤lr. 琄 kenarnda damarlanma merdiven ekli g飉terir. Kanatlar dinlenmede vcut zerinde bir 蓷t gibi durur. 琄 ve arka kanat, ekil ve damarlanma bakmndan birbirine benzer. Bazlarnn kanatlar, kelebeklerde oldu繠 gibi renklidir.

Bakalam Holometaboldur. Larvalar kampodeid'dir. Pupalar genellikle ipe簨msi bir koza ile 顤tldr. Kozalar malpigi tplerinden salnan a maddeleri ile yaplr. プ繠nluk trlerde, hem larva hem ergin predat顤dr. Anten bi蓾mi, art kanatlarn anal b闤ge bi蓾mi, ocel g驆n olup olmamas prothoraxn boy durumu, 霵 bacaklarn raptorial ,yakalayc olup olmamas, kanat damarlanmas familya ayrmnda kullanlr.

Fam.: Chrysopidae

Renkleri genellikle yeildir. Parlak bakr renkli g驆leri dikkati 蔒ker. Anten filiform, bacaklar normal.Tutulduklarnda pis koku salarlar, yumurtalar ince ve uzun bir sap zerinde bulunur. Erginde larvada 蔞繠nlukla afitler zerinde predat顤dr.

Crysopa perla ; 11 mm.

Crysopa vulgaris ; 11 mm. Her 2 si de yaprak bitlerinin avcsdr.

 

Fam. : Myrmeleontidae (Karnca aslanlar)

Antenler uzunca tokmak eklindedir. Bacaklar normal. Kanatlar uzun, dar ve 蔞k damarl, abdomen uzun silindiriktir. Yumurtalarn kum veya yumuak toprak i蓾ne brakrlar. Larvalar karnca ve yaprak biti yakalamak zere kumda huni gibi 蓰kurlar a蓷r ve bu tuzaklara den b鐼eklerin vcut svlarn emerler. Uzun, kuvvetli, orak gibi a蹥z par蓷larna sahiptirler.

Myrmeleon formicarius : Uzunlu繠 18-30 mm. olduk蓷 yaygn bir trdr.

Fam.: Mantispidae

Yaps peygamber develerine Orthoptera = Mantidae benzeyen bu b鐼eklerde bakalam Hypermatabola eklindedir. Prothoraks fazla uzam, antenler ksa ve 霵 ekstremiteler yakalama bacaklar ,raptorial eklindedir. Ergin predat顤, larva 顤mcek yumurta torbalar zerinde parazitikdir.

Mantis pagana ; 13 mm. larvalar 顤mceklerin yumurta keselerine girerek yumurta ve yavrularn emerler.

 

ORDO : COLEOPTERA

Coleopterler boylar 1 mm ile 13 cm. arasnda olan byk renk ve ekil de簨iklikleri g飉teren byk bir gruptur. Bilinen b鐼ek trlerinin yzde krk bu takma ba簰dr. 鈤t kanatlar (elytra; tekil eltron) kalnlam derimsi ve ortada vcut zerinde bir hat boyunca birleir veya 蔞k kaln kitinsel yapdadr. Alt kanatlar ise zar eklinde olup az damarl, u蓰a yarar ve dinlenme srasnda di簟rinin altnda katl olarak bulunur. Baz trlerde alt kanatlar gelimemitir. A蹥z par蓷lar 蓾繐eyicidir. Mandibleler iyi gelimi olup bazlarnda ba aa蹥 do繢u uzayarak bir hortum meydana getirmi ve a蹥z hortumunun ucuna yerlemitir. Bakalam holometabol ya da hypermetaboldur. Larva ekilleri de簨ik tiptedir. D闤 saylar ylda 4 d闤 ile birka ylda 1 d闤 arasnda de簨ir. プ繠nlukla bitkiler zerinde beslenirler. Bazlar predat顤, bir ksm ise 闤 hayvan zerinde beslenir. Karada serbest vegetasyon zerinde yaayanlar oldu繠 gibi; odun, yaprak ve meyve i蓾nde galeriler a蓷rak yaayanlar da vardr. Bir ksm toprak altnda k闥ler i蓾nde, bir ksmda depolanm gda maddeleri zerinde bulunurlar.

1. SUBORDO : ADEPHAGA

Antenler iplik eklindedir. Arka koksalar geriye uzayarak 1. abdominal sterniti ikiye b闤er. Tarsus says genellikle 5' dir.

1- Fam.: Cicindellidae (Kum b鐼ekleri)

Ba boyun pla蹥 kadar yada daha genitir. Antenler mandible kaidesi zerinden ve 霵den 踦kar. Parlak metalik renkli ve desenlidirler. Gneli a踦k arazide ve kumluklarda bulunurlar. Mandibleler uzun orak bi蓾mindedir. Bacaklar uzun ve incedir. U蓰lar sratlidir ve hzl koarlar. K踙k hayvanlar ve di簟r b鐼ekler zerinde predat顤drler. Boylar 1-2 cm. kadardr.

Cicindella campestris ; Madeni renkli, kumlu yerleri sever. Gnete av g驆etirler, vcut uzunlu繠 13 mm' dir.

2- Fam.: Carabidae

Geni bir familyadr. Ba boyun pla蹥ndan dardr. Vcut koyu renkte ve stten yasslm durumdadr. Antenler, fronsun yan kenarlarnn altndan 踦kar. Yani g驆ler arasndan mandible kaidesine yakndr. Bacaklar uzun ve kalndr. Gndzleri saklanr geceleri avlanmaya 踦karlar. Predat顤 ve bitki zararls.

Calosoma sycophanta ; Trtllar yedi簨nden faydaldr.

Bu familya i蔒rsinde 霵emli bitki zararls trler de vardr. Bunlar arasnda en tannm olanlar:

Carabus spp. ; Tahl zararllar

Zabrus spp ; Bitki zararllar

II- SUBORDO : POLYPHAGA

Tarsus ve anten de簨ik ekildedir. Arka koksalar geriye do繢u uzam fakat hi蓫ir zaman 1. abdomen segmentini b闤memitir.

3- Fam.: Staphylinidae

Elytralar 蔞k ksadr. Arka kanatlar, u蔂ad蹥 zamanlarda bunlarn altnda birka defa enine katlanr. Mandibleler ince uzun ve keskindir. Predat顤 olduklar gibi baz trler 闤 hayvan zerinden beslenirler. Abdomen uzundur. Genel olarak siyah veya koyu kahverenklidirler.

Staphylinus tenebricocus ; Koyu siyah renkli byk talar altnda.

4 - Fam.: Histeridae (Kaplumba簜 b鐼ekleri)

Antenler dirseklidir. Gbrelerde, a簜 kabuklar altnda, karnca

yuvalarnda yaarlar. Geni oval ve parlak renkli Coleopterlerde elytrann u ksm dz kesik olup, son 1-2 abdomen segmentini a踦kta brakr.

Hister cadaverinus ; Gbre i蓾nde veya leler zerinde.

Playsoma compressum ; Vcut uzunca ve 蔞k yass. A簜 kabuklar altndadr.

5- Fam - Silphidae (Le b鐼ekleri)

戠i yapl ve parlak renkli b鐼eklerdir. プ繠 yass vcutludur. Abdomen 6 segmentli olur. Antenlerinin ucunda 2-5 par蓷l bir tokmak bulunur. プk hareketlidirler. Tehlike annda fena kokan bir sv salglar. Lelerle beslenirler. Yumurtalarn leler zerine brakrlar. kan larvalar lei ortadan kaldrr. Birka踦 bitki yer.

Silpha obscura ; Siyah 13-17 mm eker pancarna zarar verir.

 

6- Fam.: Cantharidae (Yumuak b鐼ek)

Vcut ve elitra yumuak ve uzundur. Tarsus 4 segmentlidir. Pronotum ban zerindedir; fakat ba stten ve 霵den g顤lebilir.

Cantharis ve Malachius cinsleri tannmtr.

 

7- Fam.: Lampyridae (Ate b鐼ekleri)

Cantharitlere benzerler. Vcudun yanlar dzdr. Elitralar yumuak ve abdomen zerinde gevek olarak durur. Abdomende k organlar vardr. Pek 蔞繠nda ba, gelimi pronotumun altnda gizlenmi durumdadr ve stten bakld蹥nda g顤lmez. Gndz 蓾蔒kler ve k踙k bitkilerin zerinde bulunurlar.

Lampris nervosa ; Akdenizde.

 

9 - Fam.: Dermestidae

プk zararl ve ekonomik 霵emi olan trler i蔒rir. Oval veya silindir eklinde vcut zeri kl veya pullarla 顤tl k踙k b鐼eklerdir. Ba thoraksa g闣ldr. Anten ksa ve ucu topuzludur. Krk, deri ve postlar kemirdiklerinden mze 顤nekleri ve depolanm maddelere zarar verirler. Zarar, daha 蔞k zeri uzun tylerle kapl larvalar tarafndan yaplr.

Dermestes lardarius ; 7-8 mm. evlerde

Anthrenus museorum ; Mze b鐼e簨. Et ve peynir dahil depolanm gdalarda.

Trogoderma granarium ; Depolanm hububat zararls

10 - Fam.: Ostomidae

Boylar 6-10 mm ba ve pronotumu geni koyu renkli b鐼eklerdir. Pronotum ile elitra boyun ekilinde incelenerek birlemitir.

Tenebrioides mauritanicus ; Larva tahl tohumlar ve tohum i蓾ndeki b鐼ekle (Ekin ambar kara b鐼e簨, depolanm nisatal maddelere zarar verir).

11- Fam.: Bostrichidae (Kubbeli b鐼ekler)

Boylar 3-12 mm. silindir vcutlu b鐼ekleridir. Ba aa蹥 do繢u meyilli, pronotum altna gizlenmi durumda ve sten bakld蹥nda zor g顤lr.

Rhizopertha dominiea ; Canl a簜蔮arda oyarak zararl.

Odunlu maddeleri kemirerek toz haline getirirler. Hububatlarla da beslenirler.

12- Fam.: Anobiidae (Tosvuran b鐼ekleri)

Silindir eklinde 2,5 - 6.5 mm. boyunda b鐼eklerdir. Ba pronotum altnda bulunur. Antenler testere dili ve topuzlu yapdadr. Odun veya a簜 kabuklar i蓾nde yaarlar. Alnlarn oduna vurarak ses 踦karrlar. Tehlikeli hallerde 闤 ekli alrlar. Baz trleri ila ve tahl enfekte eder. Larvalar da odun i蓾nde yaar ve genellikle m鐽leleri bozarlar.

Anobium striotum (Saat b鐼e簨); Evlerde tahta ksmlarn veya eyalarn i蓾nde saat sesine benzeyen sesler 踦karr. 3-4 mm.

Lasioderma serricorne (Sigara b鐼e簨); Depolanm ttnlerde, mze ve b鐼ek kolleksiyonunda zararl.

Stegobium paniceum (Ekmek b鐼e簨) ; Tahldan ve undan yaplm besinlerde zararldr.

13- Fam.: Elateridae (Tel kurtlar)

Vcut ince, uzun 12-30 mm. yass olup genellikle paralel kanatldr. Antenler testereli olur. Prothorax ve mezothorax segmentleri hareket edebilecek ekilde birbirine eklemlidir. Pronotumun arka k籚eleri geriye do繢u sivri bir diken eklindedir. Larvalar silindirik ekilleri, sert vcutlar ile ince tele benzediklerinden bu familyaya "tel kurtlar" ad verilir. Ergin fitofag, 蓾蔒klerde ve yapraklarda bulunur. Kahverengi ya da siyah b鐼eklerdir. Larva 蔒itli bitkilerin g饘de ve dallarnda, toprak alt ksmlarnda galeriler a蓷rak zarar verirler. Galeri kesiti ufak daire bi蓾mindedir, ayrca di簟r b鐼ekleri avlayanlar da vardr.

Melonotus rufipes ; ⑽rm odunlarn i蓾nde.

Agriotes lineatus ; Larvalar sebze ve ekinlere zarar verir.

14- Fam.: Buprestidae (Ssl b鐼ekler)

Metalik mavi, yeil, krmz renkte veya siyah gzel renkli madeni prltl b鐼eklerdir. Parlaklk 驆ellikle thoraksn ventrali ile abdomenin dorsalinde g驆e 蓷rpar. Vcutlar 蔞k sert olup, pronotum iri, elitra 蔞k sert, kenarlar paralel olup geriye do繢u sivridir. Larvann ba ve vcudu yass, vcut 霵 geni oldu繠ndan galeri kesiti ovaldr. .

Larvalar a簜蔮arda, baz trler yaprak altlarnda kemirme yoluyla galeriler a蓷rlar. Galerilerin kesiti ovaldir.

Memleketimizde en 蔞k zarar g顤len cinsler: Agrilus , Capnodis, Julodis

Agrilus viridis; Kayn ssl b鐼e簨

15- Fam.: Silvanidae - Cucujidae

Uzun, yass ve k踙k b鐼eklerdir. Boylar 3 mm' den ksadr. Antenleri topuzludur.

Bazlar a簜 kabuklarnda, di簟rleri depolanm dane ve unlu maddelerle beslenirler. En tannm tr:

Oryzaephilus surinamensis- (dili bit) 驆ellikle pirin

16- Fam .: Coccinellidae (Gelin b鐼ekleri)

Ufak 3-10 mm boyda, yarmkre eklinde ve parlak renkli b鐼eklerdir. Antenler 11 segmentli olup topuz eklinde sonlanr. Ergin ve larva her ikisi de predat顤dr. Larvalar dikenlidir. Yaprak bitleri ve kabuklu bitlerin avcsdr. Bitki zararls olanlar da vardr. Grup halinde ergin d霵emde klarlar.

Epilachna genusu di簟r b鐼eklerin paraziti

E. chrysomelina - (Karpuz yaprak b鐼e簨)

Rodolia cardinalis - Di簟r b鐼eklerde avc, biyolojik mcadelede 霵emli.

17- Fam.: Tenebrionidae (Esmer b鐼ekler)

Koyu renkli b鐼ekler olup, karanlk yerlerde a簜 kabuklar altnda yaarlar. Ban yan kenarlar 踦knt yaparak antenlerin diplerini 顤ter. Anten 11 segmentli ve g驆ler genellikle hilal eklindedir. Baz trler depolanm gda maddelerinde zararldr.

Tenebrio molitor (Un b鐼e簨); Ev, de簨rmenlerde.

Blaps ; Evlerde, kara fatma denir.

Tribolium spp. Tahllarda, depo zarallar.

 

 

18- Fam.: Cerambycidae (Teke b鐼ekleri)

Byk ve bazlar 蔞k gzel renkli b鐼eklerdir. Fitofagdrlar. Antenleri vcudun yarsndan bazen de tmnden uzun olur. Yaprak ve yumuak a簜 kabuklarn yerler. Larvalar a簜 g饘delerinde daire kesitli galeriler a蓷rak a簜蔮arn kurumasna sebep olur. Galeriler geni蔒 yuvarlak kesitli (Buprestid'lerinki oval Elateridlerin k踙k yuvarlak kesitli) larva yuvarlak bal uzun, silindirik beyazms ve bacaksz. Larva gelimesi 2-3 yl srer. Ba pronotum kadar geni.

Cerambyx dux - Tala kurdu. Meyva a簜蔮arnda

Oberea linearis - Fndk a簜蔮arnda

 

19- Fam.: Chrysomelidae (Yaprak B鐼ekleri)

Takmn en geni familyalarndan. Vcutlar Coccinellidlerdeki gibi tknaz ve kubbeli ya da Cerambycidaeye benzer bi蓾mlidir. Antenler nispeten ksa olup vcut boyunun yarsn ge蔂ez. Cerambicid'lerden farkl olarak nadiren vcut yar boyunu aar. Yapraklar zerinde yaar ve onlarla beslenirler. Larvalar ise yaprak zerinde, doku i蔒risinde k闥te veya g饘dede galeriler a蓷rak beslenirler.

Agelastica alni ; Fndkta

Leptinotarsa decimlineata ; Patates ve patlcanlarda, patates b鐼e簨.

Bromius obscurus ; Asmada zararl.

19- Fam.: Bruchidae (Tohum b鐼ekleri)

5 mm, ufak b鐼eklerdir. Elitra abdomen ucunu kapatmaz. Elitra ve vcut genellikle pullarla 顤tldr. Vcudun 霵 ksm arkasndan daha dardr. Bata hortum uzants var. Larvalar beyazms sar ve kvrk durumdadr. Bacak gelimemitir. Baklagil tohumunda geliir ve zararl olur. Erginleri de ayn bitki zerinde 蓾蔒k tozlarn yer.

 

Bruchus pisorum ; bezelyede

Bruchus lentis ; mercimekte

Acanthoscelides obtectus ; fasulyede.

 

20- Fam.: Scarabaeidae (Manaslar)

プk geni familyalardan biri, byk, genellikle konvex ve gzel b鐼eklerdir. Antenler yelpaze gibi 8-10 segmentli. Tarsus 5 segmentlidir. Bir ksm bitki; di簟rleri gbre ve hayvan leleri zerinde yaadklarndan iki gruba ayrlrlar: Larvalar bitki k闥lerinde 驆suyu ve 踙rm odunla beslenirler. Bir蔞k st familyaya ayrlrlar.

Melolontha spp. ; larva ve ergin 蔞k zararl (Manas)

Polyphylla fullo (Manas) Tahl zararls.

Anisoplia spp. (Bambul) Tahl zararls

Cetonia spp.

Popillia japonica - 蓷yr-fundalk ve meyve a簜蔮ar.

21- Fam.: Curculionidae - Hortumlu b鐼ekler

Anten dirsekli ve ucu topuzludur. Ba hortum eklinde uzamtr. A蹥z bu hortumun ucundadr ve az 蔞k gizlenmi durumdadr. Sadece mandibleler g顤lr. Bitki ile beslenirler. Bitkilerin 蔒itli ksmlar zerinde yaar ve 蔞k zararldrlar. Ya ve kabuklu meyvelerde bitki dokusu i蓾nde derin delikler a蓷rlar. Diiler yumurta koyarken de delik a蓷r ve larva meyve i蓾nde gelierek zarar verir.

Balaninus nucum - Fndk kurdu

Anthonomus spp. - Fndk kurdu, meyve a簜蔮ar, pamuk

Hypera postica - Yoncada

Calandra granarius - Bu簠ay biti, depolanm pirin蓨e.

Rhynchites spp. ; Gllerde, meyve hortumlu b鐼ekleri

Otiorhynchus ; Ba簰arda (Ba maymuncu繠)

16. ORDO : DIPTERA (愲i Kanatllar)

Yalnz birinci 蓾ft kanatlar vardr. 愲inci 蓾ft, halter adn alan ufak bir yap eklindedir. Kanatsz trleri de vardr. Genelde ince yapl yumuak vcutludurlar. Anten ya ip gibi uzun, 蔞k segmentli veya par蓷l, son par蓷snda arista denen dokunma kl tar. A蹥z par蓷lar yalayc-emici veya sokucu-emici tiptedir. 愲i byk petek g驆 ve nokta g驆e sahiptirler. Holometaboldrler. Larva bacakszdr. Trlerin 蔞繠nun ekonomik 霵emi vardr. Bitki zararls trler vardr, hayvan ve insan sa簰蹥 i蓾n 霵emli, mekanik ve biyolojik vekt顤lerin bir蔞繠 bu takm i蔒rsindedir.

SUBORDO - NEMATOCERA (Uzun Antenli)

Anten bazali iki par蓷l, geri kalan 蔞k segmentlidir (6-40). Pupa mumya tipidir.

Fam.: Tipulidae (Bostan Sinekleri)

Culicidaeye yani sivrisineklere 蔞k benzerler, yalnz onlardan daha byktrler. Bacak ince ve uzundur. Su kenarlarnda, nemli yerlerde bulunurlar. Larva bitkisel 踙rklerle beslenir.

Tipula spp. ; ドyr ve ormanlarda g顤lr.

Fam.: Culicidae (Sivrisinekler)

Uzun, ince vcutlu, dar kanatl b鐼eklerdir. Larva ve yumurta aquatiktir. Bataklk ve sucul yerlerde bulunur. A蹥z sokucu-emici (6 i繐e) tiptedir. Erkeklerin palpuslar uzun, anten plumozdur. Kanat damarlar pulludur. Diilerde de antenler tyldr. Yalnz diiler kan emer. Stma ve bir蔞k hastal蹥n vekt顤drler. Erkekte anten daha uzun ve daha tyldr.

Culex pipiens ; Ev sivrisinekleri. Dii suda yzen yaprak vs' ye sral bi蓾mde 200-300 yumurta brakr. Larva solunga borular ile su yzne asl durur.

Culex trleri, flarial kurtlarn taycsdr.

Anopheles spp ..; Stma sivrisinekleri.

Anopheles maculipennis ; Plasmodiumu insana ge蓾rir. Larva su yzeyine yatay durur. Solunum borular yoktur. Solunum plakalar ile oksijen alrlar. (Aedes ve Culex cinslerinin solunum borular oldu繠 i蓾n su yzeyine dik dururlar.)

Aedes aegypti ; Tropik ve subtropikte sar humma ve yellow fever taycsdr.

Culex ve Aedes erginleri bulundu繠 dzleme paralel, hortum aa蹥 e簨k, Anopheles dzleme a踦l, hortum vcuda paralel tutulur.

Fam.: Phlebotamidae (Tatarcklar)

1.5 - 3.5 mm boyundadrlar. Vcut ve kanatlar sk klldr. Mezonotum 蔞k byk, kambur gibidir. Kanatta 6 tane paralel damar bulunur ve tyl sineklerdir. Dii kanla, erkek bitki 驆suyu ile beslenir. Gne batmndan do繠una 1- 2 saat faaldirler. Tropik ve subtropiklerde bulunurlar. Kala- azar, Yl 踦ban etkenlerini tarlar.

Phlebotomus perniosus ; Kala - azar.

Phlebotomus papataci ; Yl 踦ban. Tatarck ateinin biyovekt顤.

Fam.: Simulidae (Kambur Sinekler)

K踙k, kaln bacakl, kanatlar genitir. Erkekler, diilerden farkl renklerdedir. Diiler, insan, s蹥r, koyun ve attan kan emer. Afrika ve Meksika'da byk beladr. Flarial kurtlar tar. Bunlarda larvalar hayvan ve insann g驆, kulak, burun ve a翷ndan girip kan emip, doku imesi ve 闤me neden olurlar. 愯sandan kan emerken akttklar zehirler 闤drc olabilir.

Similium spp.

Fam.: Chironomidae

Vcut k踙k ince yapl emme hortumu yok. Sivrisinek g顤ntl. Erkeklerde antenler demet eklinde tyl. Genellikle havada byk srler halinde u蓷rlar. Sokucu tipte de簨ldirler. Aquatik larvalar durgun akan sularda bulunur. Az bir ksm 踙ryen materyalde nemli yaprak altnda bulunurlar.

Chironomus spp. ; Su kenarlarnda bulunur. Larvalar, kanlarnda hemoglobin oldu繠ndan krmz renklidir. Balklar i蓾n besin kayna蹥drlar.

 

SUBORDO - BRACHYCERA (Ksa Antenli Sinekler)

Antenler ksa ve genellikle 3 segmentten meydana gelmitir. Sonuncu segment iri olup zerinde bir kl (Arista) ya da uzant (Stylus) bulunur. Genellikle nokta g驆ler vardr.

Fam.: Tabanidae (At sinekleri)

 

Geni bal, byk ve kaba yapl sineklerdir. Kanatlar kuvvetlidir ve 蔞k iyi u蓷rlar. G驆ler byk ve genellikle bantl olur. Nemli yerleri severler. Hortum kaln ve etlidir. Bir dii ortalama 400-500 yumurta brakr ve larvalar suda veya rutubetli yerlerde bulunur, b鐼ek larvalarn yerler. Erkekler polen ya da nektar ile beslenir. Diiler kan emer, sk sk hayvanlar ve hatta insanlara saldrrlar. 愲i cinsiyet birbirinden g驆 fark ile ayrd edilir. G驆ler erkeklerde birbirine 蔞k yakn, diide uzaktr. Hayvan ve insanda hastalk taycsdrlar. A kalnca birbirine saldrr. Hortuma bulaan kanla insan ve evcil hayvanlarda arbon, brucella, tularemi, at vebas bulatrr.

Tabanus bovinus (S蹥r sine簨); 18-20 mm. At ve s蹥rlarda g驆 ve kulaklarna saldrrlar.

Chrysops spp . ; Trleri insan ve byk evcil hayvanlara saldrrlar. Afrika' da Tularemia, Trypanosomalarn vekt顤 ve Anthrax hastal蹥 taycsdr. Flarial kurtlar da Tabanidlerle tanr.

 

 

Fam.: Syriphidae

 

愮k bakta ary andran bu sinekler orta boyda ve canl renklidirler. G驆ler ve ba bazlarnda thorakstan daha genitir. Kanatlarda media ile radius arasnda boyuna uzanan bir kvrm yer alr. Abdomende a踦k renkli enine eritler bulunur. Sratli u蓷r. Polen ve 蓾蔒k bal ile ge蓾nirler.

Larvalar alaca kahverengi veya kirli yeildir. Genellikle yapraklar zerinde veya 踙rk odunlarda yaar. Yaprak biti ve konillerle beslenirler. Yaprak bitleri ile beslenen bir larva gelimesi sresince (7-15) gn aa蹥 yukar 400 yaprak bitini yok eder.

Eumerus cinsine ba簰 trler zararl, Syrphus cinsine ba簰 trler avcdr.

 

Fam.: Asilidae (Yrtc sinekler)

Ba geni ve ksadr. Ban tepesi g驆lerin aras 蓰kur, g驆ler frlaktr. Bacaklar uzun kuvvetli ve 蔞k tyldr. Predat顤 sinekler, b鐼ekleri havada yakalayp vcut svlarn emerler. (ネkirge, yusufcuk, yaban ars) ve di簟r sinekleri avlarlar. Yakaland蹥nda ac vererek srrlar. Larvalar toprakta yaar. Bir ksm arlara benzer.

Asilus (Pomponerus) erax

Fam.: Chloropidae (Ekin sinekleri)

Ufak yapl sineklerdir. Kanatlar pek geni de簨ldir. Larvalar uzundur. (プ繠 bitkiler) 驆ellikle ekinlerde byk zarar yaparlar.

Oscinella frit. Ekinlerde

Fam.: Tephritidae (Meyve sinekleri)

プ繠 k踙k ve gzel renkli sineklerdir. Kanatlar zerinde erit veya lekelerin bulunuu ile tannrlar. Vcut zerinde de lekeler bulunur. Yumurta koyma borusu uzundur. Baz trlerde vcut boyu kadar olabilir. Vegetasyon zerinde bulunurlar.

Larva ksa boylu ve kaln derilidir. Mandibulalar kuvvetlidir. プ繠nluk meyva i蔒risinde yaar, tnel a蓷rak zarar yaparlar. Ayrca yaprak dokusu i蔒risinde de yaar ve zarar yaparlar. Yaprak dokusu i蔒risinde yaayanlar oldu繠 gibi 蓾蔒k i蔒risinde beslenenler ve bitkilerin g饘de veya k闥nde ur meydana getirenler de vardr.

Ceratitis capitata (Akdeniz meyve sine簨), Yumuak 蔒kirdekli meyveler, elma vs.

Dacus oleae (zeytin sine簨)

Rhagoletis cerasi (Kiraz sine簨)

Myiopardalis pardalina (Kavun sine簨)

Fam.: Agromyzidae (Yaprak oyucu sinekler)

プk ufak 2-4 mm. ve geni kanatl sineklerdir. Renk siyah ya da sarmsdr. Larvalar silindir eklinde ve arka ksmlar kttr. Yaprak dokusu i蔒risinde tnel a蓷rak beslenirler.

Agromyza ve Phytomyza 蔒itli bitkilere zarar verirler.

Fam.: Drosophilidae (Sirke sinekleri)

Boylar 1-5 mm. olabilen k踙k sineklerdir. Sirke veya 踙rk meyva gibi eki kokularn bulundu繠 yerlerde toplanrlar. Larvalar 踙rmekte olan bitkisel maddeler ve 踤p 蓰kurlarnda yaar.

Drosophila ; Ksa hayat d霵emi kolayca retilebilmesi ve iri kromozomlar nedeni ile 蔒itli trleri genetik 蓷lmalarnda kullanlr.

Fam.: Muscidae (Karasinek, ev sinekleri)

Vcutlar bol klldr. Bazlar kan emer, insan ve hayvanlarda 霵emli hastalklar bulatrrlar.

Musca domestica (Ev sine簨); kl renginde toraksta siyah renkli 4 boyuna erit bulunur. Dizanteri, kolera, anthrax, konjktivit formlar ve tifo bulatrr ve Oxyuris sp. yumurtalarn ge蓾rir.

Muscina stabulans (ahr sine簨)

Dynellia cadaverina (Le sine簨)

Stomoxys calcitrans (baldr sine簨) Uzunlu繠 6 mm. G顤n ev sine簨ne benzer. Duvarda ba yukar do繢u, ev sine簨 ba aa蹥 durur. Hem erkek hem dii insan ve evcil hayvandan kan emer. Larvalar gbrelerde yaar.

Glossina (ネ蔒 sine簨) spp.

Glossina morsitans -Nagana hastal蹥n ge蓾rir

Glossina palpalis ; uyku hastal蹥n tar-Orta Afrikada.

Fam.: Sarcophagidae (Et Sinekleri)

Calliphoridlere benzerler ve yaamlar da ayndr. Ergin dii canl do繠rur, yine larvalar hayvan derisi zerine braklr ve lele beslenir. Bir ksm parazittir. memelilerde (insanda) parazittir.

Fam.: Anthomyiidae (Sebze sinekleri)

Muscidae familyasna yani karasineklere 蔞k benzerler. Tek fark kanatlarda R-5 hcresinin a踦k olmasdr ve yap olarak daha ufaktrlar. Bir蔞繠nun larvas bitki ile beslenir di簟rleri 闤 hayvan art蹥, bir di簟r ksm parazittir.

Pegomyia (Pancar sine簨)

Phorbia brassicae (Lahana sine簨)

Phorbia platura (Kabak sine簨)

 

 

Fam.: Tachinidae (Asalak sinekler)

Bir ksm sineklere di簟rleri de arlara benzerler. プk geni bir familyadr. Erginlerin vcudu zerinde 蔞k sayda kl bulunur. Btn trlerin larvalar di簟r b鐼eklerde asalaktr (Lepidoptera, Hemiptera, Orthoptera). Yumurtalarn konuk蓰 zerine depo ederler ve 踦kan larva konuk蓰yu delerek i蔒ri girer ve yer. Di簟r bir ksm da yumurtay araziye brakr ve 踦kan larva 騽lece geliir.

Tachina larvalar kelebek trtl ve pupalarnda parazitoittir.

Dexia spp. Theresia spp.

Fam.: Calliphoridae

Byklkleri karasinek kadar veya daha iri olurlar. Parlak renkli (madensel) renkleri ile kolaylkla tannabilirler.

Yumurtalar 闤 hayvan zerine konur. Larvalar le, pislik, ve 踤p i蔒rsinde yaar. Hastalk taycsdrlar. Lucilia ve Phormia tannan cinsler.

Fam.: Hypodermatidae (Bvelekler)

Bir 霵ceki familyaya 蔞k benzer. Hayvanlarn sindirim organn delip deri altna girerek orada yerleir.

Hypoderma bovis - S蹥rlarda parazit

Hypoderma lineatum - S蹥rlarda gelime sonunda deriyi delip 踦karlar.

Fam.: Oestridae

戠i yapl ve biraz arlara benzerler. Larva parazittir. Erginde hortum yok, kan ememezler. Larvalar byk ve k踙kba hayvanlarda asalaktr.

Oestrus ovis -Koyunlarn genzinde (Vivipar larva hayvann burun deliklerinden girer)

 

 

Fam.: Gastrophilidae

Genel g顤n ile bal arsna benzerler. Yumurtalarn hayvann ayak veya omuzuna koyar. Atlar i蓾n tehlikeli olup larva sindirim sisteminde 蔒itli ksmlarda yaarlar. Pupa olmaya hazr olduklarnda sindirim sistemini terk ederek toprakta pup olurlar.

Gasterophilus intestinalis (Midede)

Gasterophilus nasalis (12 parmak ba蹥rsa蹥nda)

 

ORDO: SIPHENOPTERA

Boy maksimum 5 mm' dir. Sekonder olarak kanatszdrlar. Vcut lateral olarak byk 闤踙de basktr. Ba, thoraxa 蔞k geni yzeyle ba簰anr. Ban arka kenar ile thorax segmentinde, dikenden meydana gelen diken tarak sralar yani ctenidiumlar yer alr. Anten ksa 3 par蓷l; bata k踙k bir 蓰kurda sakldr. Petek g驆ler genelde yok. Bazlarnda iki nokta g驆 vardr. A蹥z par蓷lar 3 i繐eli delici - emicidir. Thorax segmentleri hareketlidir. Bacaklar 蔞k uzun ve coxa byk 闤踙de gelimitir. Her iki cinsiyet de kan emer. Hastalk vekt顤dr. Holometaboldr. Larva beyazms, ayaksz, seyrek tyldr. Vcut sonunda bir 蓾ft 蔒ngel tar Bu gruptan;

Fam-Pulicidae

Pulex irritans; 愯san piresi, plag taycdr. 愯san ve hayvandan kan emer. Ve baz etkenleri tamalar nedeniyle 霵emlidir. Erkek 2-2,5, dii 4 mm boyutundadr. 愯san dnda k鞿ek ve kediden de kan emer. Bir dii 20 yumurta brakr. Yumurtadan 6-12 ayaksz larva 踦kar.

11 gn-koza 顤er

11-20 gn ergin pire

Ctenocephalides canis (k鞿ek piresi) ; kzlkahve rengindedir.

Ctenocephalides felis (kedi piresi)

Cerotophyllus avium (ku piresi) - 愯san

Cerotophyllus fasciatus Fare ve s蓷n, Trypanasoma, veba vekt顤.

Xeaophylla cheopis ; S蓷ndan kan emer. Veba tar (Pasteurella pestis ). Tifus de tar.

ORDO: HYMENOPTERA (Zarkanatllar, Arlar)

Ba ksa, geni ve serbest genelde, thoraxa ince boyun gibi incelerek ba簰anr. Bata 2 petek, 3 nokta g驆 bulunur. Anten iplik gibi, dirsekli, topuzlu ya da tarakldr. A蹥z 蓾繐eyici veya yalayc-emici tiptedir. Kanat iki 蓾ft, zar gibi effaf, az damarl. Arka kanat 霵 kanada benzer, daha k踙k. Arka kanat 霵 kenarnda bulunan bir sra 蔒ngel bi蓾mli kl yani retinaculum ile 霵 kanadn alt kenarna ba簰anr. Ekstremiteler yrme baca蹥 eklinde. Tibialar mahmuzlu, tarsuslar 5 segmentli ve 2 蔒ngelli, mahmuzlar ba, g驆 ve antenleri temizler. Abdomen ya btn genili簨 ile thoraxa ba簰anr (Symphyta alttakm) ya da 蔞繠nda pupa teekkl ederken 1. ve 2. abdomen segmenti arasnda bir bo繠m oluur (Apocrita alttakm). Yani abdomen dar bir belle thoraxtan ayrlyormu gibidir ve ovipozit顤 蔞k iyi gelimitir. Yksek organizasyonlu, evrimli gruplarda ovipozit顤 sokucu i繐e eklindedir. Holometabol b鐼eklerdir. Bir ksm larva trtl eklinde, kelebek larvasna benzer ancak bu grupta 5 蓾ftten fazla proleg oluu (larva) ve kelebek larvas ayaklar altndaki krochet denen diken sralarnn Hymenopterada olmay ile ayrlrlar. Symphytada larva genellikle serbest yaar, yaprakla beslenir, proleg gelimitir. Apocrita'da larva ayaksz (parazit) Avclkla, 蓾蔒klerle veya polenle beslenir. 86 000 tre sahip Hymenoptera takm thoraxn abdomene ba簰anna g顤e 2 alt takma ayrlr.

1. SUBORDO : SYMHPYTA (Thorax abdomene genili簨nce ba簰anr)

Bitkilerin d yapra蹥n yerler. Ovipozitor gelimitir. Yumurta bitki dokusu i蓾ne konur.

Fam.: Cimbicidae

戠i vcutlu. Anten topuzlu. Larva a簜 yapra蹥 yer.

Cimbex quadrimaculata ; Badem ars

Fam.: Pomphilidae

A ve yaprak arlar 15 mmden k踙k. Yaprakta a 顤en ya da yaprak bken arlar olarak tannr.

Neurotema floviveutris ; Armut, elma a簜蔮arnn yapraklarn bker ve yer.

Fam.: Tentredinidae (testereli arlar)

Abdomen geni ve ksa. Dii de testereli bir yumurta dikeni mevcut. Parlak renkli 20 mm den k踙k ve larvalar meyveleri oyarak beslenir.

Hoplocompa spp.; Meyve testereli arlar; Elma, armut, erik.

Fam.: Cephidae

Saparlar, ince uzun. 10 mm boyda,

Cephus pigmeus ; Ekin sap ars. Dii yumurtalarn bu簠aygillerde sap ve dallara koyar, larva burada geliir, bitkide dane oluumu engellenir.

2. SUBORDO : APOCRITA

Abdomenin thoraxa ince bir sapla ba簰anmasyla di簟r alttakmdan ayrlr. Bu durumda thorax 4 segmentli gibi g顤lr. 愮k abdomen segmenti thoraxa ba簰anm, gerisi sap gibi uzamtr. Ovipozitor bazlarnda 蔞k gelimi ve sokucu i繐e eklini almtr. Larvalar genelde ayaksz kurt eklinde, 蔞繠 bitki ile beslenir, di簟rleri asalak veya avcdr. Erginleri 蔞繠nlukla 蓾蔒kte beslenir, az ksm di簟r b鐼eklerde asalaktr. Baz gruplar, sosyal yaayanlar kapsar.

Fam.: Ichneumonidae (asalak arlar)

Erginlerin yaps, rengi, byklkleri 蔞k de簨iktir. Abdomen uzun, 2. ve 3. segmentleri birbirine hareketli bi蓾mde ba簰. Ovipozitor 蔞k uzun hatta bazen b鐼e簨n vcudundan da uzundur. Yumurtalarn di簟r b鐼eklerin larva yada pupa hatta yumurtalarnn i蓾ne brakr. Yumurtadan 踦kan larva di簟r b鐼ek gruplarnda ve 顤mceklerde parazittir.

Ichneumon spp.; Larvalar, kelebek larva ve pupasnda parazittir.

Aphioltes manifestaton; Coleoptera pupalarnda asalaktr. 24-30 mm boyda.

Fam.: Braconidae

Antenleri kl eklinde ve uzundur. Ichneumonidlere benzerler ancak 霵 kanattaki damarlar azalmtr, yine Ichneumonid'lerden farkl olarak 2 ve 3. abdomen segmentleri hareketli de簨l. Larvalar di簟r b鐼eklerin larva ve pupasnda parazittir.

Bracon spp. ; Larvalar, Coleopter ve kelebek larvasnda parazit.

鈤tfam.: Chalcidoidea

K踙k, yeil madeni renkli. Anten ksa ve dirsekli. 琄 kanatlarda kenar lekesi yok. Larvalar di簟r b鐼eklerin larva, pupa, yumurtasnda parazittir. Di簟r baz gruplar, tohum veya bitki saplarnda zararldr. Kanatda damarlanma k顤elmi, 蔞k az veya yok.

Torymus spp.; Larvalar glde zararl.

Fam.: Formicidae (Karncalar)

Anten dirsekli, pronotum 蔞k byk. Abdomenin 1. ve 2. segmenti dik duran pul eklinde zehir bezlerinin salg yerlerini i蔒rir, buradan karnca asidi salglanr. Boylar 2-18 mm. Kutup b闤gesi dahil kosmopolit bir familyadr. Tr says 3500. Bu gruba 驆g sosyal yaam s驆konusudur. Koloni fert says birka bireyden binlerce bireye kadar de簨ir. Bir karnca cemiyetinde erkek, dii ve i蓾 (kanatsz) olmak zere 3 tip fert bulunur.

Formica rufa

Fam.: Apidae

Vcut 蔞k kaln. Pronotum yanlara d霵erken kanat dibine ulamaz. Arka bacakta tibio-tarsus geni. Birinci tarsus segmentinin i taraf fr蓷 tyldr. Arka bacaktaki ve karn tarafndaki tyler polen toplamaya yarar. プ繠nlukla soliter bir ksm cemiyet halinde yaar. Bunlar erkek, dii ve i蓾 bireylerdir. Kulu蔝a odalarn deri bezlerinden salnan balmumuyla yaparlar. Kurulmu cemiyet bir senelik veya devamldr. Bu grup soliterler ve sosyaller olarak ayrlr.

Andrena spp. (soliter)

Bombus spp. (sosyal) bombus arlar. Yuva toprak kovuklarnda. Larva polen ve balla beslenir. Tozlama olay i蓾n en 霵emli gruplardandr.

Apis spp. (Balars), A. mellifera ; Erkeklerin abdomeni ksa ve geni, petek g驆 byktr. Krali蔒 abdomeni dar ve uzun; i蓾ler 蔞k k踙k ve ince, arka fibia d taraf kllarla 蔒vrili bir 蓰kur sepet i蔒rir.

ORDO : LEPIDOPTERA

Vcutta bulunan pullarn oluturdu繠 gzel renk desenleriyle dikkat 蔒kip tr zenginli簨 a踦sndan Coleoptera' dan sonra 2. en geni takmdr. K踙k ve 蔞k hareketli olan bata, yarm kre eklinde petek g驆 ve 2 nokta g驆 vardr. Antenler 蔞k de簨ik olup kl, iplik, testere, tarak, tokmak tipleri g顤lr. A蹥z yalnzca polenle beslenen Micropterygidae grubunda 蓾繐eyici, di簟rlerinde emicidir. Kanatlar geni membran, az damarl kiremit gibi birbirini ksmen 顤ten mikroskobik pullarla kapl olup kanat damarlanmas familya ayrmnda kullanlr. Pullar yasslm tylerdir. Genelde 霵 kanat arka kanattan byktr. Bu takm bir ksm taksonomist JUGATAE ve FRENATAE alt takmlarna ayrr. Bazlar ise RHAPALOCERA ve HETEROCERA olarak ayrr. Rhapolocera kelebekleri i蔒rip, bu grupta anten topuzlu, iki kanad birbirine tutturan kllar (frenulum) yoktur.

Fam.: Tineidae (Gveler)

Kanat dar, kenarn sa蓷k oluturan tyler 蔒vreler. Kuma ve depolanm tahlda zararldrlar.

Tinea granella ; Ekin ambar gvesi

Tineola bisselliella ; Elbise gvesi

Fam.: Psychidae

Emme hortumu k顤elmi. Dii kanatsz, ayaksz, erkek daha k踙k (cinsel dimorfizm), daha koyu rekte, daha tknaz. Larvalar yapraklar kese eklinde ba簰ayp evcik yaparak pupa d霵emini ge蓾rir. Baz trler di簟r b鐼eklerde parazittir.

Fam.: Tortricidae (Yaprak bkenler)

琄 kanat uzun ve u蓨a kesik. Kenarlarda ksa sa蓷kl. Trtllar a telleriyle sardklar yapraklarn i蓾nde, meyvelerde, sap ve k闥lerde meyve a簜蔮arnn herbir aksamnda zararl olur.

Tortrix viridana ; Meyve a簜蔮arnda, mee a簜蔮arnn yapraklarn kvrr.

Archips coccocia; Meyve a簜蔮arnda zararldr.

Fam.: Olethreutidae

Meyve i蓾 kurtlar, Tortricidlere 蔞k benzer, larva meyve i蓾nde yaar. Ufak, gri veya sar renkli kelebeklerdir. Kanatlarn zerinde erit veya benekler g顤lr. Meyva d闥mne neden olduklar gibi srgn ve yapraklar da yerler.

Carpocapsa pomonella ; Elma ve armutta yumurtadan 踦kan larva meyveyi oyup 蔒kirde簟 dek gelip beslenir.

Grapholita furebrane ; Erik ve di簟r sert蔒kirdeklilerde zararldr.

Fam. Yponomeutidae

Yponomenta malinellus ; Gmi, gri-beyaz renkli k踙k kelebeklerdir. Kanatlarda ufak siyah benekler yer alr. Elmaya zarar verir.

Fam.: Cossidae

Kaln byk kelebeklerdir. Trtllar byk bitkilerin, 驆ellikle a簜蔮arn g饘desi i蓾ne girip odun ksmn oyar.

Cossus cossus ; Bu grubun en byk 顤ne簨dir. Kanat a踦kl蹥 8,5 cm. S瓘t, kavak ve bazen meyva a簜蔮arnda zararldr.

Zenzera pyrina ; Elma, armut, hlamur a簜蔮arnda zararldr.

Fam.: Pyralidae

プk geni bir grup, alt familyalar halinde incelenir. 鈤t kanat uzun, 蓩en eklinde. Arka kanadn u蔮ar daha yuvarlaktr. Kanatlar dinlenirken 蓷t gibi tutulur. Bu familya' ya 驆g olarak labial palpus uzun ve 踦kntldr. Trtllar bitki ve kuru yiyecekler i蓾nde beslenir, a telleriyle bitkiyi sarp tneller a蓷r.

Galleria mellonella ; Trtllar kovanda balmumu yer

Ephestia kuhniella ; Un gvesi, depolanm tahlda.

Fam.: Arctidae (ドdr trtllar)

Genelde byk蔒 boyuttadr. プ繠nun kanat ve vcudunda canl renkli leke ve eritler bulunur. Larva yeilimsi a踦k 蔞k sk kllarla 顤tldr. A簜蔮arda a oluturup 驆ellikle yaprak ve srgnde zararldr.

Arctia villica ; A簜蔮arda zararldr.

Fam.: Geometridae (Mhendis trtllar)

Sekiz alt familyaya ayrlr. プk zengin, 蔞k gzel kelebeklerdir. Kanatlar geni, a踦k renklidir; ocel yoktur. Cinsel dimorfizm g飉teren bu grupta dii ksa kanatl veya kanatsz, erkek de anten 蓾ft tarakldr. Gece faaldirler. Baz trlerde larva ince dal par蓷sna benzer, bu grup meyva a簜蔮arnn yapraklarnda zararldr.

Erannis spp. Biston spp. Boarmia spp.

 

Fam: Noctuidae (Bozkurtlar, Toprak kurtlar)

En geni familyadr. Gece 簜 gelirler. プ繠nlukla orta boyda, esmer gri, st kanatta tehiste faydalanlan a踦k renk desenler mevcut. Trtl az kll, 踦plak donuk renkli. Yapraklarla beslenirler. Di簟r bazlar oyucudur. Bazs da meyvelerle beslenir. ネitli bitkilerde 蔞k zararl, 霵emli tahl zararlsdr.

Spodoptera exiqua ; パzgili pamuk trtl

Heliothis armigera : Yeil kurt ; pamuk zararls

Heliothis zea ; Polifag, msr, pamuk, ttn de zararl.

Agrotis spp. ; Bir蔞k kltr bitkisinde zararldr.

Fam. Bombycidae (ipek b鐼ekleri)

Vcut kaba yapl. Ergin beyazms krem renginde. 琄 kanatlarda esmer 蓾zgiler yer alm. Ergin beslenmeyip 蔞k yava u蓷bilir. Diiler 200-300 yumurta brakr. Larva, dut yapra蹥 ile beslenir. Uzunlu繠 350 m. olabilen bir tek ipek telden 顤d蹞 koza i蓾nde pupalar. 愩ek bu kozann ilemesiyle elde edilir.

Bombix mori (愩ek b鐼e簨)

Fam.: Saturnidae (Tavus kelebekleri)

Kaln vcutlu ve tyldrler. Gece faaldirler. Kanatlar byk, a踦kl蹥 25 cm'i ge蔒r. Kanatlarn zerindeki iri g驆 lekeleriyle tavus kelebe簨 adn alr. Anten 2 蓾ft tarakl olup dii'de daha da tyldr, tavuk ty gibi. Ergin beslenmez, hortum k顤elmi. Trtllar 蔞k iridir.

Malacosoma neustria ; A簜蔮arda zararldr.

 

Fam.: Papillionidae (Kuyruklu kelebekler)

Orta-iri boyda. Genelde arka kanadn geri kenar kuyruk eklinde bir uzantnn (Ml damar) bulunmasyla tannrlar. Trtllarnda 驆el koku yayan organlar vardr. Genelde a簜 yapraklarn yer.

Papillo machaon ; 6.5-8 cm.

Papillo podelirius ; Sert 蔒kirdekli meyve a簜cnda yapraklar yer.

Fam.: Pieridae (Beyaz Kelebekler)

Beyaz, kkrt renkli. Siyah noktal, orta byklkte, ince yapl kelebekler. Abdomenleri ince uzundur. Kltr bitkisi, bah蔒 bitkilerinde bulunurlar. Larva yeil bitkiyi yer.

Pieris brassica Lahana kelebekleri. 6 cm genili簨ndedirler.

Pieris rapae K踙k lahana kelebekleri

Fam: Nymphalidae (Alaca kelebekler)

Bu grup birinci 蓾ft bacaklarn dumura u繢amasyla tannr. Kanat kenarlar trtll, renkler alacaldr.

Vanessa spp.