İndeksler, Ölçekler, Tipolojiler
Yaşar Tonta
H.Ü. Bilgi ve Belge YönetimiBölümü
tonta@hacettepe.edu.tr
http://yunus.hacettepe.edu.tr/~tonta/tonta.html

Not
•	Bu slaytlarda yer alan bilgiler BBY 207 Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri dersi için hazırlanmıştır. Slaytlarda atıf yapılan kaynakların okuma listesinde tam bibliyografik bilgileri verilmektedir. Bazı kaynaklardan (özellikle Babbie, Karasar, Schutt, Kaptan) daha yoğun olarak yararlanılmıştır. Tüm alıntılar için spesifik olarak her zaman kaynak gösterilmemiştir. 

Plan
•	SPSS Ödevi I 
•	Ara sınav
•	indeksler
•	Ölçekler
•	Tipolojiler

Giriş

•	Sosyal bilimlerde kavramlar kompleks
•	Bir kavram değişik anlamlara gelebiliyor
•	İçerik geçerliliği: Belirli bir kavramın farklı boyutlarını ölçebilmek
•	Bir kavramın çeşitli boyutlarını ölçebilmek için genellikle birden fazla gözlem yapmak gerekli
–	Cinsiyet/Yaş (Tek gözlem yeterli)
–	Yabancılaşma düzeyi
–	Anomi/Önyargı (Tek gözlem yeterli değil)
Bileşik Ölçümler

•	Bileşik ölçümler nicel araştırmalarda kullanılır
•	Göstergelerin birleştirilerek tek ölçüm haline getirilmesi
•	Örnek: IQ testi veya BBY 207 sınavı 
•	Tek bir soru kaba bir fikir verebilir
•	Birden çok soru daha kapsamlı ve doğru bilgi verir
•	Bileşik ölçümler: indeksler, ölçekler ve tipolojiler

İndeksler
•	Nicel 
•	Sıralama ölçümü
•	Bir kavramın farklı göstergelerini ölçmek için birden fazla gözlem yapılır
–	“Kadınlar erkeklerden farklıdırlar
–	Kadınlara oy verdirilmemelidir
–	Kadınlar erkeklerden güçsüzdürler
–	Kadınlar duygusal oldukları için üst düzey yönetici olmamalıdırlar
–	vs. vs.”
•	Her gözlem eşit ağırlıklıdır
•	Skorların toplamı indeksi oluşturur
•	Daha sık kullanılır (TEFE, TÜFE , BM İnsani Gelişme indeksi, vd.)

Fiyat indeksleri

•	Soru 11: Türkiyede ilk fiyat indeksleri ne zaman yayınlanmıştır?
•	İlk olarak 1914 yılında Osmanlı döneminde İstanbul İl merkezinden derlenen 26 maddenin perakende fiyatlarıyla tartısız olarak “Hayat Pahalılığı İndeksi” hesaplanmıştır. Daha sonra 1927 yılında İstanbul Ticaret Odası tarafından bir çalışma başlatılmış ve İstanbul Ticaret Odası 1929 yılında, İstanbul piyasasında toptan muamele gören 52 maddenin tartısız geometrik ortalaması ile hesaplanmış "Toptan Eşya Fiyatları" indeksini yayınlamıştır.

TÜKETİCİ FİYATLARI İNDEKSİ

•	Soru 15: Tüketici fiyatları indeksi nedir?
•	Tüketici fiyatları indeksi belirli bir referans döneminde belirli bir kitle tarafından satın alınan mal ve hizmetlerle belirlenen bir sepetin fiyat değişikliklerini zaman içinde karşılaştırarak ölçer. Sepet aynı maddeleri içerdiğinden, aynı miktar ve kalitede kaldığından, indeks sadece fiyat hareketlerini yansıtır. Bu nedenle tüketici fiyatları indeksi, tüketicilerin satın alma gücünde zaman içinde meydana gelen değişimlerin göstergesi olarak kullanılır.

Örnek: Siyaseten Aktif Olma

•	“Kamu görevlilerine mektup yazarım
•	Siyasi dilekçelere imza atarım
•	Siyasi bir amaç için para yardımı yaparım
•	Oy veririm
•	Vs.”
•	Sorular eşit ağırlıklı

İndeks Oluşturma

•	Soru seçimi
–	Yüz geçerliliği
–	Tek boyutluluk
–	Genellik/spesifiklik
•	Sorular arasındaki ampirik ilişkiler
–	Sorular birbiriyle ilgili olmalı
–	Eşit ağırlıklı olmalı
–	Varyans (herkesin evet ya da hayır dediği seçenekler indeks oluşturmak için iyi sorular değil)
–	İki soru arasında çok güçlü bir ilişki varsa biri çıkarılmalı (iki soru da aynı boyutu ölçüyor demektir)
–	Göstergeler bir değişkenin sebebi mi yoksa sonucu mu diye bakılmalı
–	Sebebiyse aralarında ilişki olması bir şey ifade etmez (örneğin, siyah ya da kadın olmak ayrımcılığı artıran bir husus; ama ırk ile cinsiyet arasında ilişki var diyemeyiz
–	Soruların geçerliliğinin sınanması

Örnek: İşle İlgili Depresyon

•	“Havamda değilim
•	Hiç nedensiz yoruluyorum
•	Kendimi rahatsız hissediyorum
•	Normalden daha çabuk sinirleniyorum”
•	Skorlar toplanır
•	4: Sık	3: Bazen	  2. Nadiren	1: Asla
•	Hepsini işaretleyen biri 2’sini işaretleyenden daha depresif denebilir

İndeks Geçerleme

•	Soru analizi (içsel geçerleme)
•	Dış geçerleme (mevcut indeksle değişkenin diğer göstergeleri arasındaki ilişki) 

Ölçekler

•	Nicel 
•	Sıralama ölçümü
•	Bir kavramın farklı göstergelerini ölçmek için birden fazla gözlem yapılır
•	Her gözlem farklı ağırlıklıdır

Örnek: Siyaseten Aktif Olma

•	“Oy veririm
•	Siyasi kampanyalara para veririm
•	Siyasi kampanyalarda çalışırım
•	Seçimlerde aday olurum
•	Vs.”
•	Seçenekler farklı ağırlıkta
•	Seçimlerde aday olmak oy vermekten daha ağırlıklı bir aktif olmayı temsil ediyor
•	Seçimlerde aday olanın diğer seçeneklerdekileri de olumlu yanıtlaması beklenir

Ölçek Oluşturma

•	İyi indeksler bir değişkenle ilgili vakaları sıralamaya yardımcı olur (az liberal – çok liberal vs.)
•	Ama tüm sorular eşit ağırlıklı olmayabilir
•	Ölçekler göstergeler arasında yapı oluşturarak daha emin bir sıralama yapmayı sağlar

Örnek: Kadınların Kürtaj Hakkı

•	“Bir kadın tecavüz sonucu hamile kaldıysa kürtaj hakkı olmalıdır
•	Hamilelik kadının hayatını tehlikeye sokuyorsa kürtaj hakkı olmalıdır
•	Evlilik dışı hamile kalan bir kadının kürtaj hakkı olmalıdır”
•	Son şıkkı işaretleyen kişi diğer şıklara da “evet” der  

Bogardus Sosyal Uzaklık Ölçeği

•	Türkler siyahlara karşı önyargılı mıdır?
•	“Siyahlarla aynı ülkede yaşamak ister misiniz?
•	Siyahlarla aynı kentte yaşamak ister misiniz?
•	Siyahlarla aynı mahallede yaşamak ister misiniz?
•	Siyahlarla aynı evde yaşamak ister misiniz?
•	Çocuğunuzun bir siyahla evlenmesine razı olur musunuz? 
•	Vs.”

Thurstone Ölçeği

•	Bir değişkeni tanımlayan göstergeleri gruplama
•	Örneğin, önyargıyı ölçmek için  hazırlanan 100 ifadeden hangilerinin en iyi ölçtüğü hakemlere sorularak belirleniyor
•	Ekonomik değil

Tipolojiler

•	Nominal bileşik ölçüm
•	Tipolojiler bağımsız değişken olarak kullanılabilir ama  bağımlı değişken olarak analiz etmek ve yorumlamak zor
•	Gazetelerin politik eğilimleri

Özet

•	Tek gösterge nadiren bir kavramın tüm boyutlarını ölçmeye yeterli
•	indeksler ve ölçekler sıralı 
•	indekslerde göstergeler toplanır
•	Ölçeklerde değişkenin göstergeleri arasındaki mantıksal ya da ampirik yoğunluk yapıları dikkate alınır
•	Farklı sorular aynı değişkenin göstergeleriyse birbiriyle ampirik olarak ilişkili olmalı